1. tölublað – Júní 2026
Stjórnvöld hafa skuldbundið Ísland til að verja 1,5% af vergri landsframleiðslu árlega til öryggis- og varnarmála fyrir árið 2035. Það mun jafngilda tugum milljarða króna á ári og mun hafa áhrif á forgangsröðun opinberra fjármuna um ókomin ár. Við munum þurfa að standa við þessa skuldbindingu næstu kjörtímabilin, en hún snýr að málaflokki sem fæstir hafa þurft að taka afstöðu til. Þar liggur kjarni vandans. Pólitískur vilji er til staðar, en ekki er víst að almenningsálitið fylgi með þegar fram í sækir.
Þegar stefnir í útgjöld af þessari stærðargráðu er eðlilegt að almenningur spyrji í hvað peningarnir fari, hvaða vandamál eigi að leysa og hvaða forgangsröðun liggi að baki. Þessar ákvarðanir eru nefnilega ekki aðeins stefnumarkandi heldur einnig samfélagslegar. Að svara þeim spurningum er hluti af ábyrgri meðferð almannafjár og lýðræðislegri umræðu um öryggi landsins.
Þar liggur ein af stærstu áskorunum íslenskrar öryggisstefnu: að Ísland hefur aldrei þurft að ræða þessi mál með sama hætti og mörg nágrannaríki okkar. Ef almenningur er beðinn um að standa að baki auknum fjárfestingum þarf hann jafnframt að skilja hvaða hættum þeim er ætlað að mæta, hvaða hagsmunir eru undir og hvernig þær auka öryggi landsins til lengri tíma.
ÍSLAND ÞURFTI EKKI AÐ RÆÐA ÖRYGGISMÁL
Ísland hefur lengi verið undantekning meðal Norðurlandanna þegar kemur að umræðu um öryggismál. Hún hefur verið takmörkuð og jafnvel ákveðið tabú. Í áratugi var öryggi landsins að stórum hluta tryggt í gegnum varnarsamstarf, bandalög og fjarlægð frá átökum. Þótt Ísland tæki virkan þátt í alþjóðlegu öryggissamstarfi urðu spurningar um fælingarmátt, viðbúnað eða veikleika sjaldan áberandi í almennri umræðu. Þau málefni voru fyrst og fremst á ábyrgð stjórnvalda, nokkurra stofnana og sérfræðinga og fengu takmarkaða athygli utan þeirra hópa.
Það er því eðlilegt að skilningur almennings á öryggismálum hafi þróast hægar en umræðan innan stjórnkerfisins. Ísland er enn eitt öruggasta samfélag heims og flestir Íslendingar upplifa ekki öryggisógnir sem hluta af daglegum veruleika sínum. Öryggi hefur því að mestu verið eitthvað sem tryggt er utan frá en ekki málefni sem þarf að ræða og móta í sameiningu.
Þróunin var önnur í ríkjum á borð við Finnland, Noreg og Svíþjóð. Þar mótaðist samfélagsumræða um öryggismál af sögulegri reynslu, landfræðilegri nálægð við Rússland og sterkari hefð fyrir því að ræða viðbúnað og þjóðaröryggi opinberlega. Almenningur er þar virkur þátttakandi í að tryggja öryggi samfélagsins fremur en áhorfandi. Finnar byggja sína öryggisnálgun, heildrænt öryggi (e. Comprehensive security) á því að allir, þar á meðal almenningur, hafi hlutverk og beri ábyrgð. Svíar keppast við að endurvekja sína nálgun, Total Defense, sem skilgreinir samspil almannavarna, hernaðarlegra varna og hlutverk allra. Í Noregi hafa stjórnvöld sent þúsundum borgara tilkynningar um að þau geti tekið bifreiðar, báta og annan búnað til afnota fyrir varnir landsins komi til stríðs eða alvarlegs öryggisástands.
Við þurfum að komast nær nágrönnum okkar þegar kemur að umræðu um málaflokkinn. Öryggismál munu verða sífellt stærri hluti af stefnumótun ríkisins og þá breytast forsendur umræðunnar. Umræða sem áður fór nær eingöngu fram innan stofnana þarf að ná út fyrir þær. Það er ómögulegt að byggja upp stuðning almennings við nýja stefnu og nýja nálgun ef almenningur skilur ekki hvers vegna þær eru teknar eða hvaða áskorunum þeim er ætlað að mæta.
AÐ BYGGJA UPP STUÐNING ALMENNINGS
Innan stjórnkerfisins og meðal sérfræðinga er nú reglulega rætt um málefni sem tengjast þjóðaröryggi Íslands. Fyrir stóran hluta almennings birtast þau hins vegar ekki sem samhent, stefnumiðuð aðgerðaáætlun, heldur sem ótengdar fréttir af auknum útgjöldum og nýjum verkefnum á sama tíma og heimili glíma við hækkandi verðlag, álag á heilbrigðiskerfið, húsnæðisskort og aðrar efnahagslegar áskoranir. Við þær aðstæður er eðlilegt að fólk spyrji hvers vegna eigi að verja verulegum fjármunum til öryggis- og varnarmála fremur en annarra verkefna sem snerta daglegt líf með beinum hætti.
Samfélag getur ekki staðið til lengdar með öryggisstefnu sem það skilur ekki.
Ef almenningur upplifir fjárfestingar í öryggismálum sem eitthvað sem stendur utan við raunveruleika daglegs lífs getur stuðningur við slíkar aðgerðir dvínað hratt. Þá verður umræðan jafnframt viðkvæmari fyrir skautun, einföldunum og þeirri hugmynd að fjárfestingar í öryggismálum standi í andstöðu við velferðarkerfið í stað þess að styðja við það.
Til að viðhalda langtímastuðningi við breytingar á öryggisstefnu þarf eitthvað meira. Það krefst trausts sem byggir á skilningi, skýringum og hreinskilni. Til þess þurfa stjórnvöld að tala við almenning ekki aðeins sem áhorfendur að öryggisstefnu landsins heldur sem þátttakendur.
SAMEIGINLEGUR SKILNINGUR Á ÁHÆTTU
Til þess að skapa upplýsta umræðu um öryggismál þarf sameiginlegan skilning á áhættu. Það er erfitt að ræða einstakar áhættur og ógnir á málefnalegan hátt ef ekki liggur fyrir sameiginlegt mat á því hversu líklegar þær eru og hvaða afleiðingar þær gætu haft.
Þetta á jafnt við um umræður um ólíkar áskoranir og áhættur, svo sem skemmdarverk á mikilvægum innviðum, netöryggi, sæstrengi, GPS-truflanir, drónaatvik og aukna samkeppni stórvelda á norðurslóðum. Án sameiginlegs ramma verður erfitt að meta hvort um sé að ræða alvarlega áhættu sem krefst aðgerða eða áskorun sem réttlætir annars konar viðbrögð. Umræðan verður þá gjarnan tvískipt; annars vegar þeir sem telja ákveðnar ógnir vanmetnar og hins vegar þeir sem líta á þær sem ýkjur eða hræðsluáróður.
Á síðustu árum hafa ýmsir aðilar fjallað um fjölbreytt viðfangsefni sem tengjast þjóðaröryggi. Sú aðkoma að umræðunni er mikilvæg, en án þess að fyrir liggi opinbert mat á helstu áhættum verður erfitt að staðsetja einstök viðfangsefni í stærra samhengi. Er um að ræða áhættu sem telst meðal þeirra alvarlegustu sem Ísland stendur frammi fyrir? Eða er hún raunveruleg en takmörkuð? Hvaða veikleikar eru taldir mest aðkallandi og hvar liggja stærstu forgangsmálin?
Í mörgum nágrannaríkjum Íslands er hefð fyrir því að stjórnvöld og öryggisstofnanir birti reglulega mat á helstu áhættum, veikleikum og þróun í öryggisumhverfinu. Þær greiningar eru opinberar og ætlaðar almenningi jafnt sem sérfræðingum. Markmiðið er að efla vitund um helstu áskoranir og skapa upplýstan grunn fyrir opinbera umræðu. Þær svara ekki öllum spurningum og útiloka ekki pólitískan ágreining, en hjálpa bæði stjórnvöldum og almenningi að ræða forgangsröðun út frá sameiginlegum skilningi á stöðunni.
Fyrir Ísland gæti reglubundið og opinbert mat á helstu áhættum og veikleikum samfélagsins verið mikilvægt skref í átt að þroskaðri umræðu um þjóðaröryggi. Án sameiginlegs mats á áhættu er erfitt að byggja upp sameiginlegan skilning á því hvað er talið nauðsynlegt. Með slíku mati yrði auðveldara að ræða hvaða ógnum Ísland stendur frammi fyrir, hvaða áhættu við erum tilbúin að sætta okkur við og hvaða áhættu við viljum draga úr.
AÐ TREYSTA ALMENNINGI FYRIR RAUNVERULEIKANUM
Ekkert af því sem hér hefur verið rætt felur í sér að stjórnvöld eigi að ala á ótta eða setja þróun mála hugsunarlaust fram sem yfirvofandi ógn. Samfélög styrkja ekki getu sína til að takast á við áskoranir með ótta einum saman og ekki allar öryggisáskoranir kalla á dramatíska orðræðu.
En að ræða áhættu er ekki það sama og að ala á ótta. Lýðræðissamfélög byggja á þeirri forsendu að almenningur sé fær um að takast á við flóknar upplýsingar, óvissu og jafnvel óþægilegan raunveruleika.
Traust til almennings felst ekki í því að hlífa honum við slíkri umræðu. Það felst í því að treysta honum fyrir henni.
Reglulegt og opinbert mat á helstu áhættum gæti orðið mikilvægur grunnur að slíkri umræðu og stuðlað að sameiginlegum skilningi á þeim ákvörðunum sem framtíð þjóðaröryggis Íslands mun byggjast á. Ekki vegna þess að slíkt mat eyði ágreiningi eða óvissu, heldur vegna þess að það gerir upplýstari umræðu mögulega og styrkir þannig grunninn að trausti og samfélagslegu umboði.
AÐ VERA VERÐUGUR BANDAMAÐUR KREFST UMBOÐS
Þegar rætt er um hvað felist í því að vera verðugur bandamaður beinist athyglin oft að sýnilegum þáttum á borð við útgjöld til öryggis- og varnarmála, uppbyggingu innviða, viðbúnað og framlag Íslands til sameiginlegs öryggis innan NATO. Þetta eru vissulega mikilvægir mælikvarðar á trúverðugleika ríkja og eðlilegur hluti af umræðunni um ábyrgð Íslands gagnvart bandamönnum sínum. Bandamenn þurfa að vera áreiðanlegir og tilbúnir að leggja sitt af mörkum til sameiginlegra verkefna.
En áreiðanleiki ríkis sem bandamanns til lengri tíma ræðst ekki aðeins af getu þess eða fjárframlögum. Hann ræðst einnig af því hvort öryggisstefnan njóti stuðnings almennings heima fyrir. Stefnumarkandi skuldbindingar eru líklegri til að standast tímans tönn þegar almenningur skilur hvers vegna þær eru til staðar, hvernig þær tengjast hagsmunum þjóðarinnar og hvaða áhættur stjórnvöld eru að reyna að takast á við með þeim.
Án slíks umboðs geta jafnvel nauðsynlegar og skynsamlegar ákvarðanir orðið pólitískt brothættar þegar fram líða stundir. Samfélög sem missa traust eiga jafnframt erfiðara með að standa að baki langtímaskuldbindingum. Það getur grafið undan getu ríkja til að viðhalda þeirri stefnu og þeim skuldbindingum sem ætlast er til af bandamönnum.
Af þeim sökum eru gagnsæi, skýr miðlun upplýsinga og sameiginlegur skilningur á áhættu ekki aukaatriði sem standa utan við þjóðaröryggisstefnu. Þessir þættir eru hluti af þeim grunni sem gerir lýðræðissamfélögum kleift að fylgja skýrri langtímastefnu þrátt fyrir óvissu og pólitískan ágreining.
Þegar öllu er á botninn hvolft felst það að vera verðugur bandamaður ekki aðeins í því að fjárfesta í vörnum, innviðum og viðbúnaði.
Það felst einnig í því að byggja upp samfélag sem skilur þær ákvarðanir sem teknar eru í nafni öryggis, stendur að baki þeim og er reiðubúið að viðhalda þeim til lengri tíma.
