Höfundur: Birna Þórarinsdóttir

Við erum öll svo­lít­ið hrædd­ari í dag en fyr­ir tveim­ur árum. Á skömm­um tíma hafa orð­ið at­burð­ir sem við ým­ist sáum ekki fyr­ir eða trúð­um ekki að myndu raun­ger­ast. Ráða­menn um all­an heim kepp­ast við að ná í skott­ið á síkvikri at­burða­rás með fjár­austri í von um að það auki ör­yggi og við­náms­þrótt ríkja sinna. Ákvarð­an­ir þeirra færa mann­kyn­ið ára­tugi aft­ur í tím­ann. Gereyð­ing­ar­mátt­ur í stað upp­bygg­ing­ar, auk­in ol­íu­notk­un í stað sam­drátt­ar í los­un og af­nám rétt­inda og frels­is í nafni ör­ygg­is. Enda er ótt­inn svar­inn óvin­ur rök­hugs­un­ar. Þetta eru þrjú ban­væn bak­slög sem grafa und­an ör­yggi okk­ar allra. Í þess­ari grein er kaf­að dýpra í hvert þeirra og sett í sam­hengi við áhrif þeirra á við­náms­þrótt sam­fé­laga.

Úkraínu­menn berj­ast upp á líf og dauða fyr­ir frelsi og ör­yggi þjóð­ar sinn­ar í skelfi­legu stríði. Ótt­inn við frek­ari land­vinn­inga­þrá Rússa hræð­ir marga á meg­in­landi Evr­ópu og ekki batn­ar stað­an þeg­ar ör­ygg­is­trygg­ing Banda­ríkja­manna er ekki leng­ur trygg. Hér er ekki gert lít­ið úr því sem er í húfi. Aft­ur á móti knýja þess­ir at­burð­ir, ásamt örri tækni­þró­un og breyttri heims­mynd, fram fleiri hættu­leg­ar að­stæð­ur og sviðs­mynd­ir sem við meg­um ekki loka aug­un­um fyr­ir. Það er nauð­syn­legt að geta horft á stóru mynd­ina og vega og meta hverja ákvörð­un, hverja yf­ir­lýs­ingu, hverja fjár­veit­ingu, vand­lega. Ís­land hef­ur sér­staka stöðu á al­þjóða­vett­vangi í krafti her­leys­is, hreinn­ar orku og mann­rétt­inda. Þetta eru ein­stak­ir styrk­leik­ar sem þarf að tefla fram af stór­hug og kjarki. Það er of mik­ið í húfi.

GEREYЭING­AR­MÁTT­UR

Í fyrra voru al­þjóð­leg út­gjöld til hern­að­ar auk­in 11. árið í röð og námu í það heila 2.887 millj­örð­um doll­ara. Það jafn­gild­ir 361 bill­jón (þ.e. millj­ón millj­óna) ís­lenskra króna. Ein­hvers stað­ar inni í þess­ari tölu er við­hald flug­braut­anna á Kefla­vík­ur­flug­velli en þeim doll­ur­um var ekki var­ið til að tryggja ferða­frelsi Ís­lend­inga og auka út­flutn­ings­tekj­ur lands­ins af ferða­mönn­um. Þetta er hluti af varn­ar­við­bún­aði NATO. Þó finna megi já­kvæð hliðaráhrif af hern­aði þá er þetta fyrst og fremst stjarn­fræði­leg fjár­fest­ing ráða­manna í get­unni til að eyði­leggja og drepa ann­að fólk.

Fyr­ir tveim­ur árum var því sleg­ið upp í frétt að Dan­ir og Þjóð­verj­ar tækju hönd­um sam­an í sögu­legu sam­starfi þess­ara fyrr­um fjand­manna. Sam­starf­ið fólst í bygg­ingu og rekstri sprengi­kúlu­verk­smiðju til að styðja hern­að Úkraínu­manna og byggja upp sjálf­bæra, evr­ópska vopna­fram­leiðslu. Upp­bygg­ing og fjár­fest­ing í her­gagna­iðn­aði kann að hljóma eins og efna­hags­legt tæki­færi. En við nán­ari at­hug­un blas­ir við stór­felld­ur kostn­að­ur við hreins­un og end­urupp­bygg­ingu, svo ekki sé minnst á mann­lega þján­ingu.

Al­geng­asta ástæða þess að börn lát­ast eða slasast í átök­um er notk­un sprengi­vopna í þétt­býli. Þessi vopn brjóta sér leið í gegn­um allt þeirra skjól. Þau eyði­leggja heim­ili, skóla, spít­ala, leik­velli og vatns­lagn­ir. Alla inn­viði barnæsk­unn­ar. Og þau munu hvíla í eða á jörðu um ára­bil, með áfram­hald­andi harm­leikj­um: út­lima­missi, örkuml, blindu og dauða.

Um fjórð­ung­ur land­svæð­is Úkraínu er nú þak­inn jarð­sprengj­um og öðr­um vopn­um sem ekki hafa sprung­ið eins og til stóð. Hreins­un­in tek­ur minnst ára­tug. Jarð­sprengj­ur og sprengi­kúl­ur eru oft lit­rík­ar og spenn­andi í út­liti og börn sem ekki þekkja hætt­una og láta glepj­ast bíða þess aldrei bæt­ur. Skól­ar og mann­úð­ar­stofn­an­ir þurfa því að halda úti fræðslu í ára­tugi til að draga úr skað­an­um.

Upp­bygg­ing tek­ur ára­tugi en eyði­legg­ing augna­blik. Vanda­sam­ar ákvarð­an­ir stjórn­mála­manna um for­gangs­röð­un tak­mark­aðra fjár­muna til vega­gerð­ar, bygg­ing­ar heil­brigð­is­stofn­ana og skóla, bættr­ar frá­veitu og hreinni orku­inn­viði mega sín lít­ils gagn­vart fjár­fest­ing­um í get­unni til að eyða inn­við­um ann­ars stað­ar. Líkt og með all­ar vald­beit­ing­ar­heim­ild­ir stjórn­valda þá ber að taka ákvarð­an­ir um fjár­fest­ing­ar í gereyð­ing­ar­mætti af ábyrgð, virð­ingu og var­úð.

Ís­lend­ing­ar eru ekki með her og því laus­ir við þá sam­fé­lags­gerð, hags­muna­gæslu og fjár­fest­ingu sem felst í við­haldi herafla og gereyð­ing­ar­mátt­ar hans. Það er styrk­leiki sem gef­ur okk­ur tæki­færi til að verja fjár­mun­um og póli­tísk­um áhersl­um í ann­að, s.s. fé­lags­lega inn­viði og sam­fé­lags­leg­an við­náms­þrótt. Mik­ið er fjall­að um her­gagna­þörf Úkraínu­manna en minna er horft á þörf fyr­ir fjár­fest­ing­ar í skól­um sem nú eru byggð­ir neð­anjarð­ar í bæj­um nærri víg­lín­unni. Það er lít­ið rætt um að styrkja þurfi fé­lags­þjón­ustu til að bregð­ast við fá­tækt, at­vinnu­leysi og auknu kyn­bundnu og kyn­ferð­is­legu of­beldi í sam­fé­lag­inu (föst­um fylgi­fiski vopn­aðra átaka), starf­semi fé­laga­sam­taka og menn­ing­ar­lífi til að úkraínska þjóð­in hafi seiglu til að halda áfram og horfa þrátt fyr­ir allt fram á veg­inn. Fjár­fest­ing­ar ís­lenskra stjórn­valda í fjölg­un og upp­bygg­ingu Barna­húsa, að ís­lenskri fyr­ir­mynd, fyr­ir börn sem verða fyr­ir hvers kyns of­beldi eru gott dæmi um slík­an stuðn­ing. Alls var 130 millj­ón­um króna var­ið í verk­efn­ið í fyrra en það er lið­ur í sam­starfs­samn­ingi við Barna­hjálp Sam­ein­uðu þjóð­anna, UNICEF, sem höf­und­ur starfar fyr­ir. Á sama ári vörðu ís­lensk stjórn­völd 500 millj­ón­um króna, tæp­lega fjór­faldri fjár­fest­ing­unni í Barna­hús­um, í kaup á vopn­um og skot­fær­um frá banda­rísk­um fram­leið­end­um fyr­ir Úkraínu. Vopna­kaup­in voru gerð í sam­vinnu við hin Norð­ur­lönd­in og Eystra­salts­rík­in og sér­stak­lega fagn­að af fram­kvæmda­stjóra NATO, sam­kvæmt frétt­um.

Hefði Ís­land ver­ið verri banda­mað­ur Úkraínu ef stjórn­völd hefðu kos­ið að verja fjár­mun­un­um ein­göngu í upp­bygg­ingu fé­lags­legra inn­viða? Geta þjóða í stríði til að berj­ast áfram bygg­ir á því að inn­við­ir styðji fólk í að halda bar­áttu­þrek­inu en bug­ist ekki í von­leysi. Seigla sam­fé­laga til að kom­ast í gegn­um krís­ur, eins og vopn­uð átök, er hvorki sjálf­gef­in né ókeyp­is. Þvert á móti er hún keypt dýru verði áfall­a­streitu, missis, tap­aðr­ar barnæsku, fólks­flótta og ör­vænt­ing­ar. Hér er gríð­ar­legra fjár­fest­inga kraf­ist, engu síð­ur en á víg­vell­in­um. Hver get­ur tal­að fyr­ir mik­il­vægi þess­ara fjár­fest­inga ef ekki herlausa þjóð­in með sterku sam­fé­lags­gerð­ina? Ef ekki við, hver þá?

LOFTS­LAG­SÓGN­IN

Í fyrra, þeg­ar stjórn­völd heims­ins vörðu tæp­lega þrjú þús­und millj­örð­um doll­ara í hern­að, tókst ekki að skrapa sam­an 800 millj­ón­um doll­ara til að bregð­ast við skaða sam­fé­laga sök­um lofts­lags­breyt­inga. Um mitt ár 2025 höfðu 361 millj­ón doll­ara skil­að sér í Lofts­lags­ham­fara­sjóð­inn (Fund for Respond­ing to Loss and Dam­a­ge) af þeim 788,8 millj­ón­um doll­ara sem hafði ver­ið lof­að til sjóðs­ins.

Hversu mik­il er ógn­in sem staf­ar af lofts­lags­breyt­ing­um? Sam­kvæmt ný­út­gef­inni skýrslu UNICEF býr nær hvert ein­asta manns­barn á jörð­inni nú við hætt­una af að minnsta kosti einni lofts­lag­stengdri ógn, s.s. ham­fara­flóð­um, þurrk­um, hita­bylgj­um, gróð­ureld­um, sand- og hita­belt­is­storm­um. Um helm­ing­ur barna í heim­in­um, 1,1 millj­arð­ur barna, býr við þrjár ógn­ir, hið minnsta. Með öðr­um orð­um: öll börn eru í hættu og rúm­ur millj­arð­ur barna er í mik­illi hættu. Skýrsl­an dreg­ur fram ógn­irn­ar sem börn búa við í dag og tek­ur því ekki með í reikn­ing­inn hætt­una sem breyt­ing­ar á velti­hringrás Atlants­hafs­ins gætu vald­ið í okk­ar heims­hluta eft­ir nokkra ára­tugi. Verstu sviðs­mynd­ir vegna þeirra breyt­inga eru að Ís­land verði óbyggi­legt sök­um kulda og íss.

Mögu­lega eru ein­hverj­ir þeirr­ar skoð­un­ar að þetta sé lang­tíma­vanda­mál sem hægt er að vinna sig út úr í áföng­um, með einu grænu skrefi í einu. Þá má benda á skýrslu sem unn­in var af bresk­um leyni­þjón­ustu­yf­ir­völd­um á síð­asta ári og leiddi í ljós að hrun vist­kerfa sem styðji við fæðu­fram­leiðslu heims­ins sé brýnt þjóðarör­ygg­is­mál fyr­ir Breta. Þar er því hald­ið fram að ólík­legt sé að Bret­land gæti við­hald­ið fæðu­ör­yggi ef hrun vist­kerfa leið­ir til geópó­lí­tískr­ar sam­keppni um fæðu og að ástand­ið geti byrj­að að vera al­var­legt á næstu fimm árum. Ef þetta er mat stjórn­valda þessa fyrr­um heimsveld­is, hver er þá staða Ís­lands í slíkri heims­mynd?

Bar­átt­an gegn lofts­lags­breyt­ing­um krefst fyrst og fremst um­bylt­ing­ar. Stjórn­völd verða að draga úr los­un gróð­ur­húsaloft­teg­unda með rót­tæk­um að­gerð­um til að forða mann­kyn­inu frá verri ham­förum en við eig­um nú þeg­ar í vænd­um. Þetta er ekki ör­ygg­is­ógn held­ur til­vistarógn.

Hver eru tengsl­in á milli auk­ins hern­að­ar og lofts­lags­breyt­inga? Jú, um 5,5% af heild­ar­los­un gróð­ur­húsaloft­teg­unda árið 2019 var frá hern­að­ar­starf­semi. Þá er ekki tal­in með los­un af völd­um hern­að­ar­átaka eða upp­bygg­ing­ar eft­ir átök. Reynd­ar eru bein línu­leg tengsl á milli auk­inn­ar fjár­fest­ing­ar í hern­aði og auk­inn­ar los­un­ar. Vís­inda­menn hjá Scient­ists for Global Responsi­bility áætla að auk­in los­un NATO-ríkja vegna fyr­ir­heita um hækk­uð fram­lög til hern­að­ar­mála gæti jafn­ast á við árs­los­un Chile á einu ári eða, að óbreyttu, upp­söfn­uð yfir einn ára­tug, jafn­ast á við árs­los­un Bras­il­íu sem ber ábyrgð á 5. mestu los­un ríkja í heim­in­um.

Hér fer hljóð og mynd ekki sam­an. Hvernig ætl­um við að tak­ast á við stærstu til­vistarógn jarð­ar­inn­ar, sem ógn­ar nú þeg­ar ör­yggi, vel­ferð og fram­tíð allra barna á jörð­inni, með að­gerð­um sem munu ein­ung­is hraða ham­förun­um?

Ís­land get­ur tek­ið af­stöðu, í krafti her­leys­is síns og eyrík­is í við­kvæmri stöðu, til að tala skýrri röddu skyn­sem­inn­ar. Stóra ógn­in er lofts­lags­breyt­ing­ar og við erum mögu­lega örfá ár frá stór­tæk­um breyt­ing­um sem munu koll­varpa heims­mynd okk­ar og vel­ferð.

Ís­land hef­ur stig­ið já­kvæð skref á þess­ari veg­ferð, t.d. með því að setja velti­hringrás Atlants­hafs­ins á dag­skrá þjóðarör­ygg­is­ráðs og nor­ræns sam­starfs. En bet­ur má ef duga skal. Vest­ræn ríki geta ekki bæði auk­ið út­gjöld til hern­að­ar og ætl­að að draga rót­tækt úr los­un á sama tíma. Hvaða ákefð og fjár­magn er sett í hvorn mála­flokk­inn fyr­ir sig?

Þá eru ótal­in fram­lög til þró­un­ar­sam­vinnu, sem NATO-rík­in hafa skor­ið nið­ur um tugi pró­senta á síð­ustu þrem­ur árum, m.a. til þess að færa sömu fjár­muni í varn­ar­mál­in. Fram­lög til þró­un­ar­sam­vinnu fara í að að­stoða ríki sem verða verst úti vegna lofts­lags­breyt­inga, styðja seiglu þeirra og að­lög­un­ar­hæfni og koma í veg fyr­ir frek­ara nið­ur­brot vist- og þjóð­fé­lags­kerfa. Ís­lensk stjórn­völd hafa ekki skert fram­lög til þró­un­ar­sam­vinnu jafn mik­ið og ýmis ná­granna­ríki en þau hafa engu að síð­ur horf­ið frá stefnu sinni um stig­vax­andi fram­lög í mála­flokk­inn. Á sama tíma hafa fram­lög til ör­ygg­is- og varn­ar­mála auk­ist.

MINNK­ANDI VIRЭING FYR­IR MANN­RÉTT­IND­UM

Síð­ast en ekki síst er mik­il­vægt að líta til ógn­ar­inn­ar sem veik­ir sam­fé­lög inn­an­frá: vax­andi and­úð í garð hópa fólks sem ým­ist er upp­mál­að sem ógn við sam­fé­lag­ið eða ekki þess verð­ugt að njóta sömu rétt­inda til lífs og frels­is og hinir. Þessi mál­flutn­ing­ur er oft kennd­ur við po­púl­isma og hægri öfga­stefnu og gæt­ir áhrifa þeirra í stjórn­mála­lífi um all­an heim. Þessi póli­tík hef­ur ver­ið mik­ið keyrð áfram af út­lend­inga­and­úð þó að and­úð á fleiri hóp­um fólks, s.s. vegna kyn­hneigð­ar og kyn­gervis, hafi einnig ver­ið há­vær. Við sem störf­um á vett­vangi mann­rétt­inda sjá­um það að at­lag­an að mann­rétt­ind­um er langt­um víð­feð­mari en það sem ber mest á í frétt­um. Rétt­indi kvenna og barna eru þannig einnig orð­in um­deild og sótt að þeim víða, s.s. rétti til mennt­un­ar, skoð­ana­frels­is og yf­ir­ráða yfir eig­in lík­ama.

Það hef­ur tek­ið marga ára­tugi að byggja upp það mann­rétt­inda­kerfi sem við búum við í dag en stærstu skref­in voru tek­in á ár­un­um eft­ir seinni heims­styrj­öld­ina þeg­ar hvat­inn var „aldrei aft­ur.“

Vest­ræn ríki, sem hafa mörg hver haft for­ystu í mann­rétt­inda­mál­um um ára­tuga­skeið, eru nú að breyta um tón og sið­ferð­isátta­vit­inn virð­ist ekki leng­ur benda í norð­ur. Tök­um út­lend­inga­mál­in sem dæmi. Þar hafa öfga­fyllstu skoð­an­ir síast inn í meg­in­straum stjórn­mál­anna með þeim af­leið­ing­um að fáir blikka auga þeg­ar þeir lesa frétt­ir sem ættu alla jafna að valda mönn­um ugg. Til dæm­is ný­leg­ar frétt­ir um ákvörð­un Evr­ópu­sam­bands­ins um að leyfa brott­flutn­ing hæl­is­leit­enda í varð­halds­búð­ir í þriðja ríki eða að fram­kvæmda­stjórn Evr­ópu­sam­bands­ins hafi boð­ið full­trú­um talíbana­stjórn­ar­inn­ar í Af­gan­ist­an til við­ræðna um mót­töku á af­gönsk­um flótta­mönn­um aft­ur til Af­gan­ist­an.

Setj­um þess­ar frétt­ir í sam­hengi. Varð­halds­búð­ir í þriðja ríki (oft­ast lág­tekju­ríki sem hef­ur efna­hags­leg­an ávinn­ing af samn­ingn­um) fela í sér að flytja fólk með valdi, jafn­vel í keðj­um, til rík­is sem þau hafa eng­in tengsl við og loka það þar inni á með­an unn­ið er úr papp­ír­um vegna hæl­is­um­sókn­ar eða brott­vís­un­ar­kröfu. Þving­að­ir flutn­ing­ar fólks frá Banda­ríkj­un­um til al­ræmds fang­els­is í El Sal­vador eru ein birt­ing­ar­mynd þessa. Þetta eru ekki nýj­ar hug­mynd­ir. Nas­ist­ar voru með áform um að senda millj­ón gyð­inga á ári til Madaga­sk­ar, eyju við aust­ur­strönd Afr­íku, við upp­haf seinni heims­styrj­ald­ar­inn­ar.

End­ur­send­ing­ar Af­g­ana til Af­gan­ist­an ættu sömu­leið­is að vera óhugs­andi í ljósi þess að flest vest­ræn ríki eru ekki með stjórn­mála­sam­band við talíbana­stjórn­ina, m.a. vegna skelfi­legra mann­rétt­inda­brota þeirra. Vest­ræn stjórn­völd eru einnig mörg hver hik­andi við að fjár­magna mann­úð­ar­starf í Af­gan­ist­an af sömu ástæðu. Engu að síð­ur er vand­fund­ið ríki þar sem staða mann­úð­ar­mála er verri. Vopn­uð átök, ít­rek­að­ir þurrk­ar og upp­skeru­brest­ur vegna lofts­lags­breyt­inga, nátt­úru­ham­far­ir, þving­að­ar end­ur­send­ing­ar millj­óna manna frá Pak­ist­an og Íran til lands­ins, svo ekki sé tal­að um djöf­ul­leg­ar að­stæð­ur kvenna og stúlkna sem eru svipt­ar mennt­un, at­vinnu, tján­ing­ar- og ferða­frelsi og að­gengi að heil­brigð­is­þjón­ustu. Tæp­lega helm­ing­ur íbúa lands­ins, 22 millj­ón­ir manna, þarf á mann­úð­ar­að­stoð að halda. Ef við hugs­um áformin til enda, þá þýða þau að fjöldi barna verði tek­inn úr ör­yggi og dag­legu lífi í Evr­ópu og send­ur til Af­gan­ist­an í of­an­greint ástand, ástand þar sem stúlk­um er kerf­is­bund­ið mein­að um mennt­un eft­ir 12 ára ald­ur og þær gift­ar eldri mönn­um. Finnst okk­ur það í lagi?

Við fljót­um öll sof­andi að feigðarósi þeg­ar við byrj­um að rétt­læta mann­rétt­inda­brot. Það er hættu­leg­ur hroki að halda að sömu mann­rétt­inda­brot og við telj­um ásætt­an­leg fyr­ir ákveðna hópa geti ekki átt við um okk­ur í lít­il­lega breytt­um að­stæð­um. Íhug­um vel­meg­un­ina sem við höf­um skap­að í sam­fé­lagi þar sem hvert og eitt okk­ar fær að virkja hæfi­leika sína í ör­yggi og frelsi. Höld­um við að vel­meg­un­in við­hald­ist í sam­fé­lagi ótta og and­úð­ar? Hver er við­náms­þrótt­ur­inn í slíku sam­fé­lagi? Hann er ekki mik­ill.

STYRK­UR ÍS­LANDS

Við erum öll svo­lít­ið hrædd­ari í heimi sem breyt­ist fyr­ir aug­un­um á okk­ur. Ótti er eðli­leg við­brögð við óvissu. Ég bý þó að því að hafa hlustað á er­indi hjá sér­fræð­ingi í óvissu, Kat­her­ine Templ­ar Lew­is, sem sagði þrjár meg­in­regl­ur vera sann­að­ar til að koma fólki í gegn­um óvissu­tíma. Í fyrsta lagi skýr teng­ing við til­gang og gildi. Vita fyr­ir hvað mað­ur stend­ur og leyfa eig­in gild­is­mati að ráða för. Í öðru lagi, tengsl við ann­að fólk. Mað­ur er manns gam­an. Sam­fé­lag við ann­að fólk kem­ur okk­ur í gegn­um erf­iða tíma. Í þriðja lagi, teng­ing við eig­ið inn­sæi. Leyfa sér að vera for­vit­in um og hlusta á eig­in til­finn­ing­ar og hyggju­vit.

Ís­land hef­ur styrk­leika sem gera því kleift að taka sér stöðu ólíka öðr­um: her­leysi, hreina orku, sterka stöðu mann­rétt­inda. Við höf­um val­kosti á óvissu­tím­um. Elta aðra gegn betri vit­und eða standa á eig­in gild­um?

Breyt­um styrk­leik­um í of­urkrafta. Við­náms­þrótt­ur gagn­vart óvissu og krísu felst í gild­is­mati, sam­fé­lagi og hyggju­viti. Ekki fylgispekt og ótta. Töl­um hátt og skýrt, með orð­um, að­gerð­um og fjár­magni. Ein­hver þarf að gera það. Ef ekki við, hver þá?

BIRNA ÞÓR­AR­INS­DÓTT­IR er MA í al­þjóða­ör­ygg­is­mál­um frá Geor­get­own-há­skóla og fram­kvæmda­stjóri UNICEF á Ís­landi.