Trúverðugur bandamaður á tímum rofs

Jenny Hill, sendiherra Kanada á Íslandi, fjallar um hvað felst í því að vera trúverðugur bandamaður þegar alþjóðakerfið tekur stakkaskiptum, og dregur fram lærdóma af nálgun Kanada sem gætu nýst í íslensku samhengi.

ROF Í ALÞJÓÐAKERFINU

Á fundi Alþjóðaefnahagsráðsins í Davos varaði Mark Carney, forsætisráðherra Kanada, við því að rof væri að verða á alþjóðakerfinu: skipan sem byggðist á reglum víki nú fyrir hrárri valdapólitík fyrri tíma þar sem stórveldi beita viðskiptum, fjármálakerfum og aðfangakeðjum til að þvinga önnur ríki til fylgis. Í slíkum heimi eiga smærri ríki og meðalstór á hættu að verða viðfang stórveldasamkeppni fremur en gerendur með eigið svigrúm, og þar kaupir undanlátssemi ekki öryggi. Svarið felst að mati Carneys í samstilltum aðgerðum: með því að standa saman geta þessi smærri ríki náð nægilegum þunga til að stórveldin komist ekki hjá því að taka tillit til hagsmuna þeirra.

NÁLÆGÐ ÁN TÁLSÝNA

Kanada og Ísland eiga margt sameiginlegt: einstaklega náin en ójöfn tengsl við Bandaríkin, hernaðarlega mikilvæga legu og strjálbýl svæði sem gera innviði og varnir að flóknum viðfangsefnum. Kanada bregst við með breytilegu samstarfsmynstri (e. variable geometry): sveigjanlegri, málefnabundinni samvinnu ólíkra hópa bandamanna eftir því hvað er undir hverju sinni. Trúverðugleikinn hvílir á sýnilegum fjárfestingum: langdrægum ratsjám, nútímavæðingu NORAD, nýjum eftirlitsflugvélum, loftvarnakerfum, kafbátaeftirliti og uppbyggingu aðstöðu á norðurslóðum, auk kerfisbreytinga til að hraða innkaupum og styrkja varnariðnað. Herlaust Ísland sýnir alvöru sína með öðrum hætti, en ekki síður mikilvægum: lega landsins við GIUK-hliðið gefur því vægi langt umfram stærð, og gistiríkjastuðningur, aðstaða fyrir loftrýmisgæslu, innviðir, stöðuvitund og pólitískur áreiðanleiki eru í sjálfu sér hernaðarlega mikilvæg geta.

FJARLÆGÐ ER EKKI LENGUR SKJÓL

Bæði ríkin standa fjarri vígvöllum samtímans en ógnir berast nú um sæstrengi, fjarskipti, markaði og gervihnetti, auk langdrægra flugskeyta sem náð geta til Norður-Ameríku á innan við hálftíma. Kanada lítur á viðnámsþrótt – orkuöryggi, netvarnir, aðfangakeðjur og örugg fjarskipti – ekki sem innanríkismál heldur sem framlag til bandalagsins, enda verða samfélög sem standast áföll síður veikasti hlekkurinn. Sömu rök eiga við um Ísland, sem þegar hefur stigið mikilvæg skref, en meira þarf til: vernd sæstrengja og mikilvægra innviða, efldar almannavarnir og víðtækara samstarf. Smærri ríki eiga ekki að reyna að spanna allt sviðið heldur velja sér sérsvið. Sérþekking Íslands á vöktun hafsvæða, endurnýjanlegri orku og viðbrögðum við hamförum gerir landið að verðmætum þátttakanda í sameiginlegu átaki.

TRÚVERÐUGLEIKI ER LANGHLAUP, EKKI SPRETTUR

Bandalög hrynja ekki með látum heldur veikjast hægt og rólega þegar viðbúnaður fylgir ekki yfirlýsingum. Frá lokum kalda stríðsins létu flest aðildarríki NATO, þar á meðal Kanada, hernaðargetu sína drabbast niður og þurfa nú að bæta úr með mun hraðari og kostnaðarsamari hætti. Trúverðugleika þarf að sýna jafnt andstæðingum sem bandamönnum með getu, traustum fjárveitingum, skýrum skilaboðum og pólitískri athygli. Forsendan er að horfast í augu við heiminn eins og hann er, ekki eins og við vildum að hann væri.

NIÐURSTAÐA SENDIHERRANS

Trúverðugur bandamaður þarf hvorki að jafnast á við stórveldi né grípa til stórra yfirlýsinga. Svarið felst ekki í umfangi heldur í vali: að finna hvar ríki getur lagt afgerandi af mörkum og gera það samfellt og fyrirsjáanlega. Að vera trúverðugur bandamaður er ekki staða heldur stöðug iðja: hún krefst viðvarandi fjárfestingar, erfiðra ákvarðana og getu til að standa skil á sínu þegar mest á reynir.