1. tölublað – Júní 2026
Heimurinn er að breytast hraðar en flest okkar hefðu trúað fyrir fáeinum árum. Alþjóðalög eru ítrekað brotin, viðskiptatengsl sem áður þóttu sjálfsögð eru ekki lengur jafn fyrirsjáanleg og stórveldin horfa í auknum mæli til eigin hagsmuna fremur en sameiginlegra leikreglna. Við sjáum þetta í framgöngu Rússlands í Úkraínu, í vaxandi stórveldapólitík og í þeirri þróun að Evrópuríki eru nú kölluð til aukinnar ábyrgðar á eigin öryggi.
Fyrir smáríki eins og Ísland skiptir þetta máli. Við eigum ekki okkar öryggi undir stærð eða hervaldi heldur því að alþjóðalög séu virt, bandalög standi og reglur gildi jafnt um stóra sem smáa. Þess vegna getum við ekki leyft okkur að vera áhorfendur á þessum tímum.
Innrás Rússlands í Úkraínu hefur gjörbreytt öryggisumhverfi Evrópu og Norður-Atlantshafsins. Í fyrsta sinn frá lokum síðari heimsstyrjaldar geisar stórfellt landvinningastríð í Evrópu þar sem alþjóðlega viðurkennd landamæri eru virt að vettugi með hervaldi. Stríðið snýst ekki aðeins um framtíð Úkraínu heldur um þá grundvallarhugmynd að ríki geti ekki tekið sér rétt yfir önnur ríki með ofbeldi.
Afleiðingarnar ná langt út fyrir víglínuna. Norðurslóðir og Norður-Atlantshaf eru aftur komin í brennidepil öryggismála. Landfræðileg lega Íslands gerir okkur að mikilvægum hlekk í vörnum bandalagsríkjanna og því getum við ekki litið svo á að þessi þróun komi okkur ekki við. Líkt og Winston P. Brooks, næstráðandi hermálanefndar Atlantshafsbandalagsins, sagði á dögunum í heimsókn nefndarinnar til Íslands þá er landið í raun „augu og eyru bandalagsins“ á Norður-Atlantshafi.
Á sama tíma stöndum við frammi fyrir nýjum tegundum ógna. Netárásir, skemmdarverk á innviðum, upplýsingaóreiða og aðgerðir sem miða að því að grafa undan trausti í samfélaginu eru orðin hluti af daglegum veruleika víða í Evrópu. Öryggi nútímans snýst því ekki aðeins um hernað heldur einnig um seiglu samfélaga og getu þeirra til að standast áföll og utanaðkomandi þrýsting.
Við þurfum ekki að leita langt til að sjá hversu mikilvægt þetta er fyrir smáríki. Undanfarið hafa komið fram hugmyndir og yfirlýsingar um stöðu og framtíð Grænlands sem hefðu fyrir fáeinum árum þótt óhugsandi. Hvort sem þær verða að veruleika eða ekki er staðreyndin sú að þegar dreginn er í efa sjálfsákvörðunarréttur þjóða eða fullveldi ríkja í okkar eigin nærumhverfi eigum við Íslendingar að taka því alvarlega. Fyrir smáríki snúast alþjóðalög ekki um fræðilega umræðu heldur grundvallarhagsmuni. Við eigum allt undir því að reglurnar gildi jafnt um stóra sem smáa og að framtíð þjóða ráðist af vilja þeirra sjálfra, ekki stærð eða styrk nágranna þeirra.
ENDURMAT Í ÖRYGGIS- OG VARNARMÁLUM
Við Íslendingar þurfum að laga okkur að nýjum veruleika. Þess vegna var mikilvægt skref tekið fyrr á þessu ári þegar Alþingi samþykkti samhljóða fyrstu formlegu stefnu Íslands í varnar- og öryggismálum. Stefnu sem byggir á tillögum þverpólitísks þingmannahóps sem skilaði skýrslu um inntak og áherslur stefnunnar síðastliðið haust.
Stefnan felur í sér sameiginlegan skilning á því að Ísland þurfi að vera betur undirbúið, efla eigin viðbúnað og taka meiri ábyrgð á öryggi sínu í samvinnu við vina- og bandalagsríki. Við getum ekki lengur gengið út frá því að aðrir sjái alfarið um öryggi okkar. Við verðum sjálf að vera virkur þátttakandi í því samstarfi sem öryggi okkar byggir á.
Við erum herlaust ríki en ekki varnarlaust ríki. Þess vegna þarf Ísland að styrkja allar sínar stoðir. Atlantshafsbandalagið og varnarsamstarfið við Bandaríkin verða áfram hornsteinar öryggis okkar. En á sama tíma er augljóst að aukið samstarf við vinaþjóðir þjónar einnig hagsmunum Íslands. Ekki vegna þess að annað komi í stað hins heldur vegna þess að óvissutímar kalla á fleiri stoðir, ekki færri. Þess vegna höfum við á síðustu misserum styrkt samstarf okkar við Norðurlöndin, Bretland, Kanada, Frakkland, Þýskaland og Evrópusambandið á sviði öryggis- og varnarmála. Ísland er ekki eyland.
STERKARI SAMAN
Innganga Finnlands og Svíþjóðar í Atlantshafsbandalagið er skýrt dæmi um hvernig öryggisumhverfið hefur breyst. Tvær þjóðir sem lengi byggðu öryggi sitt á hernaðarlegu hlutleysi komust að þeirri niðurstöðu að nýr veruleiki kallaði á nýjar áherslur. Fyrir Ísland eru þessar breytingar jákvæðar. Norðurlöndin standa nú saman innan sama varnarbandalags og það styrkir bæði samvinnu okkar og stöðu svæðisins í heild.
Samstarfið við Bandaríkin í varnar- og öryggismálum hefur líklega aldrei verið nánara og betra en nú. Ég verð vör við þann misskilning að samstarf við nágrannaríki okkar veiki með einhverjum hætti samstarfið við Bandaríkin. Því fer víðs fjarri. Bandaríkin styðja og fagna nánara samstarfi Íslands við nágrannaríki, enda öll bandamenn innan Atlantshafsbandalagsins. Bandaríkin fagna sömuleiðis auknu samstarfi og ábyrgð Evrópuríkja á eigin vörnum, þar skiptir Evrópusambandið miklu máli. Sterkari Evrópa þýðir sterkara Atlantshafsbandalag.
Fyrir Ísland er verkefnið því ekki að velja á milli samstarfsaðila heldur að styrkja allar þær stoðir sem öryggi landsins byggir á.
FRAMLAG ÍSLANDS ER MIKILVÆGT
Öryggi byggir á samvinnu og samvinna byggir á gagnkvæmni. Við væntum þess að bandamenn okkar standi með okkur ef á reynir og því ber okkur einnig skylda til að leggja okkar af mörkum til sameiginlegs öryggis.
Framlag Íslands felst ekki í herafla heldur fyrst og fremst í landfræðilegri legu okkar, mikilvægu hlutverki á Norður-Atlantshafi og þeirri aðstöðu sem við veitum bandalagsríkjum til eftirlits, æfinga og viðbúnaðar. Það er framlag sem skiptir raunverulegu máli fyrir sameiginlegar varnir bandalagsins.
Það eru tæpir tveir áratugir liðnir frá því Ísland tók við stjórn varnarsvæðanna af Bandaríkjaher. Þar undir er meðal annars rekstur stjórnstöðvar Atlantshafsbandalagsins á Keflavíkurflugvelli og einnig íslenska loftvarnakerfisins sem sinnir eftirliti með loftrými fyrir Atlantshafsbandalagið. Gistiríkjaþjónustan er ekki síður mikilvægt framlag til sameiginlegra varna, en í henni felst að taka við og þjónusta herafla er hingað kemur til dæmis í tengslum við kafbátaeftirlit og loftrýmisgæslu sem bandalagsríkin sinna. Erlend ríki sem koma til Íslands í loftrýmisgæslu verja til þess stórum fjárhæðum og leggja í mikinn kostnað vegna loftrýmisgæslunnar. Mikilvægt er að umgjörð þess sé til fyrirmyndar af hálfu Íslands. Og það gladdi mig að heyra frá fulltrúum eins af bandamönnum okkar að Ísland væri besta gistiríki sem þeir höfðu heimsótt.
En öryggi nútímans snýst um meira en hernað. Það snýst líka um seiglu samfélagsins. Um getu okkar til að bregðast við áföllum, vernda mikilvæga innviði og tryggja að samfélagið haldi áfram að virka þegar á reynir.
Þess vegna þurfum við að efla viðbragðsgetu okkar, styrkja Landhelgisgæsluna, netöryggissveitina CERT-IS og aðra lykilaðila í öryggiskerfinu. Við þurfum að tryggja öryggi fjarskipta, orku, samgangna, matvæla, lyfja og annarra innviða sem nútímasamfélagið byggir á.
Við Íslendingar höfum sýnt ítrekað að við búum yfir einstökum styrk þegar vá ber að dyrum. Við höfum byggt upp öflugt almannavarnakerfi og mikla reynslu af því að takast á við náttúruhamfarir. Nú þurfum við að tryggja að sama seigla og sami viðbúnaður nái einnig til þeirra áskorana sem fylgja breyttu öryggisumhverfi.
En styrkur okkar ræðst ekki aðeins af búnaði eða innviðum heldur fólkinu sjálfu. Þekking, reynsla og öflugur mannauður eru meðal mikilvægustu undirstaðna öryggis Íslands til framtíðar.
AUKIN ÁBYRGÐ Á EIGIN ÖRYGGI
Á næstu árum verða í auknum mæli gerðar kröfur til Íslands um að gera meira í varnar- og öryggismálum til að tryggja öryggi íbúa landsins og taka þátt í sameiginlegum varnarskuldbindingum. Á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í Haag á síðasta ári samþykktu bandalagsríkin að auka útgjöld til varnarmála í 5% af vergri landsframleiðslu, þar af 3,5% til hefðbundinna hernaðarútgjalda en jafnframt 1,5% til varnartengdra útgjalda.
Okkar helstu samstarfsríki telja ekki útilokað, og eru að búa sig undir þann möguleika, að Rússland ráðist inn í landsvæði Atlantshafsbandalagsins. Jafnvel má segja að átök séu þegar hafin á hinu gráa svæði fjölþáttaógna þar sem aðgerðir af hálfu Rússa eru orðnar daglegt brauð í Evrópu. Ákvörðunin í Haag um aukin framlög til varnarmála var tekin í þessu ljósi og á sama tíma er gerð krafa til Evrópuríkjanna af hálfu Bandaríkjanna að þau taki í auknum mæli ábyrgð á vörnum álfunnar. Á komandi leiðtogafundi í Ankara verður litið til þess að bandalagsríki raunverulega auki getu og framlög til varnarmála í takt við yfirlýsingar á leiðtogafundinum í fyrra.
Ísland hefur til þessa verið undanskilið – eitt bandalagsríkja – þegar kemur að viðmiðum um útgjöld til varnarmála enda heldur Ísland ekki úti her með þeim kostnaði sem því fylgir. Við erum hins vegar ekki undanskilin þeirri skuldbindingu að auka framlög til varnartengdra útgjalda með það að markmiði að efla sameiginlegt öryggi bandalagsríkja.
Það er lykilatriði að þau útgjöld sem talin verða til varnartengdra útgjalda séu óvéfengjanlega varnartengd og að ný útgjöld stuðli að því að efla varnir okkar og bandalagsins. Við þurfum að sýna fram á virka þátttöku og ábyrga afstöðu gagnvart eigin vörnum og sameiginlegum skuldbindingum.
Á undanförnum árum hafa framlög verið aukin umtalsvert en við eigum þó enn töluvert í land með að standa undir þeirri skuldbindingu er felst í 1,5% ákvörðun bandalagsins. Ísland þarf að standa undir þeim hernaðarlegu lágmarkskröfum sem settar eru með getumarkmiðum Atlantshafsbandalagsins og þeim kröfum sem gerðar eru til Íslands í varnaráætlunum, og á sama tíma styrkja innlendan borgaralegan viðbúnað og getu ásamt því að byggja upp samfélagslegt áfallaþol.
VERUM HLUTI AF LAUSNINNI
Fyrir stórveldi eru öryggismál í auknum mæli orðin spurning um áhrif og vald. Fyrir smáríki eins og Ísland snúast þau um eitthvað allt annað. Þau snúast um að tryggja að reglur gildi fremur en vald hins sterkari. Að alþjóðalög séu virt. Að við eigum bandamenn þegar á reynir. Þess vegna hafa öryggis- og varnarmál aldrei verið fjarlægt viðfangsefni fyrir Ísland heldur kjarni fullveldis okkar og sjálfstæðis.
Við getum ekki setið hjá og horft á aðra taka ábyrgðina. Við getum ekki byggt öryggi okkar á þeirri forsendu að aðrir leysi verkefnin fyrir okkur. Við verðum að taka þátt, leggja okkar af mörkum og vera hluti af lausninni.
Það snýst sömuleiðis um að sýna að Ísland sé reiðubúið að standa með bandamönnum sínum þegar á reynir, rétt eins og við væntum þess að þeir standi með okkur.
Ísland verður að tryggja stöðu sína í þessu umhverfi og við verðum jafnframt að taka aukna ábyrgð á eigin öryggi. Þannig erum við verðugur og traustur bandamaður.
