Höfundur: Björn Bjarnason

Þeg­ar ís­lensk­ir ráð­herr­ar tala nú um Ís­land sem „verð­ug­an banda­mann“ inn­an Atlants­hafs­banda­lags­ins er erfitt að kom­ast hjá því að rifja upp bók banda­ríska stjórn­ar­er­ind­rek­ans og fræði­manns­ins Don­alds E. Nu­echterlein, Ice­land – Reluct­ant Ally, sem kom út árið 1961.

Þar birt­ist mynd af Ís­landi sem tók þátt í vest­rænu varn­ar­sam­starfi af nauð­syn frem­ur en sann­fær­ingu. Nú, rúm­um sex­tíu árum síð­ar, er af­stað­an önn­ur. Ís­lensk stjórn­völd leggja áherslu á ábyrgð, trú­verð­ug­leika og skyld­ur gagn­vart banda­mönn­um. Hvað gerð­ist á leið­inni? Hvenær hætti Ís­land að vera treg­ur banda­mað­ur og varð verð­ug­ur banda­mað­ur?

Á ár­un­um 1918 til annarr­ar heims­styrj­ald­ar­inn­ar varð hér til flokka­skip­an þar sem komm­ún­ist­ar hall­ir und­ir Sov­ét­rík­in höfðu veru­leg ítök. Við hægri hlið þeirra á vinstri vængn­um voru jafn­að­ar­menn í Al­þýðu­flokkn­um, á miðj­unni Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn og frá miðju til hægri Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn.

Frá 1918 til 1941 var full­valda Ís­land hlut­laust. Sumar­ið 1941 stóð ís­lenska rík­is­stjórn­in að þrí­hliða samn­ingi við stjórn­ir Banda­ríkj­anna og Bret­lands um að banda­rískt her­lið kæmi til lands­ins og leysti af verði her­námslið Breta sem hafði ver­ið sent til Ís­lands í maí 1940 til að tryggja að her þýskra nas­ista legði land­ið ekki und­ir sig.

Eft­ir að Ís­land varð sjálf­stætt full­valda lýð­veldi 17. júní 1944 stóð vilji stjórn­valda til þess eft­ir að heims­stríð­inu lauk að taka upp hlut­leys­is­stefnu að nýju. Til­mæl­um Banda­ríkja­stjórn­ar um var­an­lega að­stöðu fyr­ir herafla á þrem­ur stöð­um á land­inu var hafn­að.

Kefla­vík­ur­samn­ing­ur­inn var síð­an gerð­ur 1946. Með hon­um skuld­bundu Banda­ríkja­menn sig til að flytja her­lið sitt frá Ís­landi fyr­ir árs­lok sama árs en jafn­framt fengu þeir af­not af til­tek­inni að­stöðu á Kefla­vík­ur­flug­velli um sinn í tengsl­um við rekst­ur flug­vall­ar­ins. Samn­ing­ur­inn sam­ræmdi tvö meg­in­sjón­ar­mið: ann­ars veg­ar kröf­una um brott­för er­lends her­liðs og hins veg­ar að Ís­land gegndi mik­il­vægu hlut­verki í flug­sam­göng­um og ör­ygg­is­mál­um á Norð­ur-Atlants­hafi.

Lýð­ræð­is­flokk­arn­ir þrír sam­þykktu síð­an stofn­að­ild Ís­lands að Atlants­hafs­banda­lag­inu (NATO) und­ir lok mars 1949 við mik­il and­mæli komm­ún­ista sem gerðu árás á Al­þing­is­hús­ið 30. mars í von um að geta hindr­að sam­þykkt að­ild­ar­inn­ar.

Ís­land gekk í NATO með þeim fyr­ir­vara að Ís­lend­ing­um væri hvorki skylt að stofna eig­in her né að hafa er­lend­ar her­stöðv­ar í landi sínu á frið­ar­tím­um.

Þró­un heims­mála varð hins veg­ar á þann veg að strax fyrri hluta árs 1951 gerðu stjórn­völd Ís­lands og Banda­ríkj­anna með sér tví­hliða varn­ar­samn­ing. Að­ild­in að NATO árið 1949 og varn­ar­samn­ing­ur­inn við Banda­rík­in árið 1951 ollu árum sam­an póli­tísk­um átök­um.

Stór hluti þjóð­ar­inn­ar sætti sig við að­ild­ina vegna al­þjóð­legra að­stæðna en ekki vegna þess að hann að­hyllt­ist hern­að­ar­banda­lög af hug­sjón. Tal­að var um að Banda­ríkja­her væri hér af „illri nauð­syn“ og til varð slag­orð­ið: Ís­land úr NATO. Her­inn burt.

Ís­lend­ing­ar vildu njóta ör­ygg­is­ins sem fylgdi vernd Banda­ríkj­anna en höfðu jafn­framt and­úð á her­stöðv­um og er­lend­um áhrif­um. Stuðn­ing­ur við veru banda­ríska varn­ar­liðs­ins sveifl­að­ist eft­ir spennu í heims­mál­um. Her­inn þótti nauð­syn­leg­ur þeg­ar átök geis­uðu í Kór­eu eða hart var deilt um Berlín. Þeg­ar slakn­aði á spenn­unni varð Kefla­vík­ur­stöð­in að menn­ing­ar­legri grýlu sem tal­in var ógna sjálf­stæði þjóð­ar­inn­ar.

Þessi af­staða birt­ist ekki að­eins í stjórn­mál­um held­ur einnig í menn­ing­ar­lífi. Deil­urn­ar um Kefla­vík­ur­sjón­varp­ið voru hluti af víð­tæk­ari um­ræðu um þjóð­erni og áhrif er­lends stór­veld­is á ís­lenskt sam­fé­lag.

Að loknu kalda stríð­inu breytt­ist við­horf­ið. Í skýrslu op­in­berr­ar nefnd­ar sem skil­að var snemma árs 1993 var kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu að að­ild­in að NATO og tví­hliða varn­ar­samn­ing­ur­inn við Banda­rík­in væru var­an­leg­ir horn­stein­ar hern­að­ar­legs ör­ygg­is þjóð­ar­inn­ar. Með ein­róma sam­þykkt þjóðarör­ygg­is­stefnu Ís­lands 13. apríl 2016 voru þess­ar tvær meg­in­stoð­ir fest­ar enn bet­ur í sessi.

I.

TREG­UR BANDA­MAЭUR

Ís­land fót­aði sig ekki að­eins á geópóli­tísk­um for­send­um á fyrstu sjálf­stæð­is­ár­un­um held­ur einnig efna­hags­lega. Við­ræð­ur við aðr­ar þjóð­ir sner­ust um að afla mark­aða og leggja grunn að nýrri þjóð­fé­lags­gerð, tryggja vernd fiski­miða með for­gangi ís­lenskra fiski­skipa og finna leið­ir til að nýta end­ur­nýj­an­leg­ar orku­lind­ir lands­ins.

Á þess­um svið­um þvæld­ist hug­mynda­fræð­in oft fyr­ir hag­kvæm­um lausn­um. Átök voru milli komm­ún­ista og fé­laga þeirra á vinstri vængn­um sem vildu náin sam­skipti við Sov­ét­rík­in og sem mest rík­is­af­skipti af efna­hags- og at­vinnu­lífi og hinna sem vildu opn­ara, frjáls­lynd­ara sam­fé­lag í ná­inni sam­vinnu við Vest­ur­lönd.

Þessi tog­streita var hluti tregð­unn­ar í vest­rænu sam­starfi þjóð­ar­inn­ar. Hún birt­ist í hat­römm­um deil­um á heima­velli. Út á við gat hún skil­að ár­angri í sam­skipt­um við banda­menn. Þeir ótt­uð­ust að sov­ésk ítök yrðu hér yf­ir­þyrm­andi. Ís­lensk stjórn­völd gripu til ákvarð­ana í þágu mark­aðsöfl­un­ar fyr­ir sjáv­ar­af­urð­ir sem gengu þvert á geópóli­tísku átakalín­urn­ar. Þau nutu jafn­framt fyr­ir­greiðslu af hálfu banda­lags­þjóða. Þrjú dæmi skulu nefnd:

1. Eft­ir að Ís­lend­ing­ar færðu fisk­veiði­lög­sög­una úr þrem­ur í fjór­ar sjó­míl­ur árið 1952 brugð­ust Bret­ar við með lönd­un­ar­banni á ís­lensk­an fisk í bresk­um höfn­um. Bann­ið var þungt högg fyr­ir ís­lenskt efna­hags­líf þar sem Bret­land var lang­stærsti mark­að­ur­inn fyr­ir ís­lensk­ar sjáv­ar­af­urð­ir.

Í þess­ari stöðu varð sov­éski mark­að­ur­inn líflína. Árið 1953 gerði rík­is­stjórn Sjálf­stæð­is­flokks og Fram­sókn­ar­flokks fyrsta stóra við­skipta­samn­ing­inn við Sov­ét­rík­in þar sem þau skuld­bundu sig til að kaupa veru­legt magn af ís­lensk­um fiski gegn kaup­um Ís­lands á olíu, korni og öðr­um vör­um. Þessi samn­ing­ur hafði ekki að­eins efna­hags­lega þýð­ingu held­ur einnig póli­tíska. Hann sýndi Banda­ríkja­mönn­um og Bret­um að Ís­land átti annarra kosta völ.

Marg­ir í Washingt­on ótt­uð­ust að efna­hags­leg ein­angr­un Ís­lands gæti auk­ið áhrif Sov­ét­ríkj­anna í land­inu. Þessi ótti ýtti und­ir banda­ríska fjár­hags­að­stoð á þess­um árum.

2. Þetta mátti sjá á ár­un­um 1956 til 1958 þeg­ar vinstri stjórn Her­manns Jónas­son­ar sat við völd (Fram­sókn­ar­flokk­ur, Al­þýðu­flokk­ur, Al­þýðu­banda­lag). Stjórn­in var mynd­uð á grund­velli and­stöðu við veru banda­ríska hers­ins og stefndi form­lega að því að segja upp varn­ar­samn­ingn­um. Á sama tíma stóð ís­lenskt efna­hags­líf höll­um fæti. Gjald­eyr­is­skort­ur var mik­ill og erf­ið­lega gekk að afla láns­fjár til stór­fram­kvæmda.

Banda­ríkja­menn brugð­ust við með hag­stæð­um lán­um og að­stoð. Það gerði Ís­lend­ing­um kleift að kaupa banda­rísk­ar land­bún­að­ar­vör­ur án þess að greiða fyr­ir þær í dýr­mæt­um gjald­eyri. Fjár­mun­irn­ir runnu síð­an að hluta til ís­lenskra fram­kvæmda og inn­við­a­upp­bygg­ing­ar. Í reynd varð til gagn­kvæm hags­muna­teng­ing: Ís­land fékk efna­hags­legt svig­rúm og Banda­rík­in tryggðu að Kefla­vík­ur­stöð­in yrði áfram horn­steinn varn­ar­kerf­is Norð­ur-Atlants­hafs­ins.

Þetta vakti reiði margra sjálf­stæð­is­manna sem töldu Banda­ríkja­stjórn með lán­veit­ing­un­um halda lífi í rík­is­stjórn sem átti upp­haf sitt í and­stöðu við varn­ar­sam­starf­ið. Frá sjón­ar­hóli ráða­manna í Washingt­on var nið­ur­stað­an ein­föld: ör­ygg­is­hags­mun­ir vógu þyngra en flokkapóli­tík­in á Ís­landi.

3. Þátta­skil urðu þeg­ar Sjálf­stæð­is­flokk­ur og Al­þýðu­flokk­ur mynd­uðu rík­is­stjórn í nóv­em­ber 1959, Við­reisn­ar­stjórn­ina, sem sat til árs­ins 1971. Þrír sjálf­stæð­is­menn sátu í for­sæti rík­is­stjórn­ar­inn­ar: Ólaf­ur Thors (1959–63), Bjarni Bene­dikts­son (1963–70) og Jó­hann Haf­stein (1970–71).

Veru­leg spenna ríkti í sam­skipt­um Breta og Ís­lend­inga þeg­ar stjórn­in sett­ist að völd­um vegna deilna um fiski­mið­in við Ís­land eft­ir að Ís­lend­ing­ar höfðu fært lög­sögu sína úr fjór­um sjó­míl­um í 12 míl­ur 1. sept­em­ber 1958.

Ís­lensk stjórn­völd beittu varð­skip­um til að fram­fylgja nýju regl­un­um en breski flot­inn fylgdi tog­ur­un­um til vernd­ar. Þannig urðu reglu­leg­ir árekstr­ar á Ís­lands­mið­um milli ís­lenskra varð­skipa og breskra her­skipa.

Deil­an var ekki að­eins um fisk­veið­ar held­ur einnig um rétt strand­rík­is til að stjórna auð­lind­um sín­um. Ís­lend­ing­ar reistu mál­stað sinn á vernd­un fiski­stofna og þjóð­ar­hags­mun­um en Bret­ar á hefð­bundn­um veiðirétt­ind­um sín­um.

Deil­unni lauk árið 1961 með sam­komu­lagi þar sem Bret­ar við­ur­kenndu 12 mílna fisk­veiði­lög­sögu Ís­lands. Ís­lend­ing­ar fengu þannig al­þjóð­lega við­ur­kenn­ingu á út­færsl­unni og lagði hún grunn að frek­ari stækk­un­um fisk­veiði­lög­sög­unn­ar í 50 míl­ur árið 1972 og 200 míl­ur árið 1975.

Þarna var Ís­land enn klass­ísk­ur reluct­ant ally: NATO-ríki sem stóð í harðri deilu við helsta banda­lags­ríki sitt í Evr­ópu, Bret­land, og hik­aði ekki við að beita varn­ar­sam­starf­inu og stöðu sinni inn­an banda­lags­ins sem hluta af póli­tískri hags­muna­gæslu.

Dæm­in sýna að ís­lensk stjórn­völd litu á banda­lags­að­ild­ina fyrst og fremst í ljósi þjóð­ar­hags­muna en ekki sem skyldu til að fylgja stærri ríkj­um í einu og öllu.

MENN­ING­AR­STRÍÐ

And­stað­an við her­stöð­ina birt­ist ekki að­eins í stjórn­mál­um held­ur einnig í menn­ing­ar­mál­um. Marg­ir ótt­uð­ust að náin tengsl við Banda­rík­in hefðu áhrif á tungu, menn­ingu og sam­fé­lags­gerð þjóð­ar­inn­ar. Þessi af­staða átti sér ræt­ur í reynsl­unni frá stríðs­ár­un­um þeg­ar fjöl­mennt er­lent her­lið hafði á fáum árum vald­ið meiri breyt­ing­um á ís­lensku sam­fé­lagi en nokk­urt ann­að ut­an­að­kom­andi afl á 20. öld.

Deil­urn­ar um Kefla­vík­ur­sjón­varp­ið á sjö­unda ára­tugn­um urðu tákn­rænn vett­vang­ur þess­ar­ar tog­streitu. Fyr­ir sum­um var sjón­varp­ið sak­laus af­þrey­ing en í aug­um annarra birt­ing­ar­mynd vax­andi banda­rískra áhrifa.

Á sama tíma lögðu ís­lensk stjórn­völd ríka áherslu á nor­ræna sam­vinnu og vígsla Nor­ræna húss­ins árið 1968 varð í aug­um margra tákn um menn­ing­ar­lega og póli­tíska sjálfs­mynd Ís­lands sem nor­ræns sam­fé­lags.

Deil­urn­ar um varn­ar­sam­starf­ið sner­ust því ekki að­eins um ör­ygg­is- og ut­an­rík­is­mál held­ur einnig um grund­vall­ar­spurn­ingu sem fylgt hef­ur þjóð­inni allt frá lýð­veld­is­stofn­un: hvernig sam­ræma mætti virka þátt­töku í al­þjóð­legu sam­starfi og varð­veislu þjóð­legr­ar sér­stöðu.

FJÁR­FEST­ING­AR OG EFNA­HAGS­SAM­VINNA

Þeg­ar lit­ið er til baka sést að deil­urn­ar um varn­ar­samn­ing­inn, ál­ver­ið í Straums­vík og að­ild Ís­lands að EFTA voru ekki ótengd mál held­ur hluti af sömu stefnu­mót­andi veg­ferð.

Á fimmta og sjötta ára­tugn­um reyndi Ís­land að tryggja ör­yggi sitt inn­an Atlants­hafs­banda­lags­ins án þess að glata sjálf­stæði sínu. Á sjö­unda ára­tugn­um reis síð­an ný spurn­ing: hvernig þjóð­in ætti að tryggja efna­hags­lega fram­tíð sína.

Lönd­un­ar­bann Breta eft­ir út­færslu fisk­veiði­lög­sög­unn­ar og við­skipta­samn­ing­ar við Sov­ét­rík­in sýndu hve við­kvæmt það var að reisa af­komu þjóð­ar­inn­ar nær ein­göngu á fiski og mörk­uð­um fyr­ir hann.

Eft­ir að hafa sam­ið við Breta um lok 12-mílna-deil­unn­ar sneri Við­reisn­ar­stjórn­in sér að því að sann­færa þjóð­ina um að styrkja yrði þjóð­ar­bú­ið í sam­vinnu við er­lenda fjár­festa.

Á sjö­unda ára­tugn­um færð­ist þungi þjóð­má­laum­ræð­unn­ar frá her­stöð­inni yfir á er­lenda fjár­fest­ingu. Fyr­ir marga á vinstri vængn­um voru banda­rísk­ir her­menn, er­lent fjár­magn og fjöl­þjóða­fyr­ir­tæki mis­mun­andi birt­ing­ar­mynd­ir sama fyr­ir­bær­is: óæski­legr­ar inn­reið­ar er­lendra afla í ís­lenskt sam­fé­lag.

Þess vegna urðu áformin um ál­ver í Straums­vík og Búr­fells­virkj­un ekki að­eins at­vinnu- og fram­kvæmda­mál held­ur einnig full­veld­is- og sjálf­stæð­is­mál.

Þeg­ar Við­reisn­ar­stjórn­in samdi um ál­ver­ið í Straums­vík var ekki sam­ið við sviss­neska fyr­ir­tæk­ið Alusuis­se fyr­ir til­vilj­un. Póli­tískt um­hverfi kalda stríðs­ins heima og er­lend­is skipti veru­legu máli.

Marg­ir and­stæð­ing­ar fram­kvæmd­anna vildu draga þær inn í átök aust­urs og vest­urs. Um væri að ræða nýja teg­und banda­rískra áhrifa á Ís­landi, ef ekki ögr­un við Sov­ét­rík­in. Með því að velja sviss­neskt fyr­ir­tæki var dreg­ið úr þeirri gagn­rýni. Sviss var hlut­laust ríki utan hern­að­ar­banda­laga. Það stóð utan kalda stríðs­ins og deilna milli Banda­ríkj­anna og Sov­ét­ríkj­anna.

Það var síð­an eng­in til­vilj­un að í beinu fram­haldi af þess­ari stefnu skyldi Ís­land ganga í Fríversl­un­ar­sam­tök Evr­ópu, EFTA, árið 1970. Ál­ver­ið, Búr­fells­virkj­un og EFTA-að­ild­in voru þrjár hlið­ar á sömu hugs­un. Ís­land ætl­aði ekki leng­ur að standa á jaðri vest­ræns efna­hags­sam­starfs held­ur taka virk­an þátt í því.

Þarna má greina upp­haf þeirr­ar þró­un­ar sem síð­ar leiddi til að­ild­ar að Evr­ópska efna­hags­svæð­inu. Ís­land var enn treg­ur banda­mað­ur í skiln­ingi Nu­echterleins þeg­ar kom að varn­ar­mál­um og her­stöðv­um. Á sviði efna­hags­mála var hins veg­ar haf­in veg­ferð í átt til auk­inn­ar þátt­töku í vest­rænu sam­starfi og að­lög­un­ar ís­lenska hag­kerf­is­ins að því.

TREGI BANDA­MAЭUR­INN HÖRFAR

Þótt Ís­land hefði tengt ör­yggi sitt við Atlants­hafs­banda­lag­ið árið 1949 og varn­ar­samn­ing­inn við Banda­rík­in árið 1951 lifði hug­mynd­in um Ís­land sem treg­an banda­mann langt fram á átt­unda ára­tug­inn.

Síð­asta stóra at­lag­an að var­an­legri við­veru varn­ar­liðs­ins var gerð við mynd­un vinstri stjórn­ar Ól­afs Jó­hann­es­son­ar sumar­ið 1971 (Fram­sókn­ar­flokk­ur, Al­þýðu­banda­lag, Sam­tök frjáls­lyndra og vinstrimanna).

Líkt og vinstri­stjórn­in 1956 hafði þessi stjórn á stefnu­skrá sinni að end­ur­skoða varn­ar­samn­ing­inn og stefna að brott­för varn­ar­liðs­ins. Enn á ný var reynt að færa Ís­land í átt frá þeirri stöðu sem kalda stríð­ið hafði mark­að því.

Þjóð­fé­lag­ið hafði breyst. Reynsl­an af þorska­stríð­un­um sýndi að þrátt fyr­ir deil­ur við ein­stök banda­lags­ríki lágu grund­vallarör­ygg­is­hags­mun­ir þjóð­ar­inn­ar áfram inn­an vé­banda Atlants­hafs­banda­lags­ins. Jafn­framt hafði al­þjóð­legt ör­ygg­is­um­hverfi harðn­að á ný eft­ir tíma­bundna slök­un sjö­unda ára­tug­ar­ins. Þeg­ar leið á kjör­tíma­bil­ið sem hófst 1971 varð æ ljós­ara að hvorki var póli­tísk­ur styrk­ur né al­þjóð­leg­ar að­stæð­ur til þess að hrinda brott­för varn­ar­liðs­ins í fram­kvæmd.

Vet­ur­inn 1974 urðu síð­an þátta­skil. Und­ir­skrifta­söfn­un­in Var­ið land, sem stóð frá janú­ar fram í fe­brú­ar, vakti at­hygli fyr­ir um­fang sitt. Alls 55.522 kjós­end­ur skrif­uðu und­ir áskor­un um að horf­ið yrði frá áform­um um upp­sögn varn­ar­samn­ings­ins og brott­för varn­ar­liðs­ins.

Aldrei áður hafði jafn fjöl­menn­ur hóp­ur tek­ið svo af­drátt­ar­lausa af­stöðu til varn­ar­sam­starfs­ins. Sleg­inn var nýr tónn í þjóð­má­laum­ræð­unni. Varn­ar­lið­ið var ekki leng­ur fyrst og fremst tákn um er­lend af­skipti held­ur lyk­il­þátt­ur fyr­ir ör­yggi lands­ins. Þjóð­ern­is­rök­in höfðu ekki horf­ið en þau voru ekki leng­ur sjálf­krafa tengd and­stöðu við varn­ar­sam­starf­ið.

Kosn­ing­arn­ar sumar­ið 1974 og mynd­un rík­is­stjórn­ar Geirs Hall­gríms­son­ar (Sjálf­stæð­is­flokk­ur og Fram­sókn­ar­flokk­ur) mörk­uðu enn frek­ari kafla­skil. Ágrein­ing­ur­inn um brott­för varn­ar­liðs­ins vék smám sam­an úr for­grunni stjórn­mál­anna.

Rík­is­stjórn­in færði fisk­veiði­lög­sög­una í 200 míl­ur 15. októ­ber 1975. Þriðja þorska­stríð­ið og það snarp­asta var háð við Breta þar til sam­ið var um við­ur­kenn­ingu þeirra á 200 míl­un­um 1. júní 1976 í Ósló.

Fulln­að­ar­sig­ur hafði unn­ist í land­helg­is­mál­inu. Stjórn­mála­sam­bandi við Breta var slit­ið í fe­brú­ar 1976 til að slá á kröf­ur þeirra sem vildu að hót­að yrði úr­sögn úr NATO vegna deil­unn­ar.

Þeg­ar Ólaf­ur Jó­hann­es­son mynd­aði nýja vinstri stjórn (Fram­sókn­ar­flokk­ur, Al­þýðu­flokk­ur og Al­þýðu­banda­lag) árið 1978 er at­hygl­is­vert í sögu­legu ljósi að brott­för varn­ar­liðs­ins var ekki leng­ur vanda­mál við stjórn­ar­mynd­un­ina. Það sem hafði ver­ið eitt helsta átaka­mál ís­lenskra stjórn­mála frá stofn­un NATO var smám sam­an að missa þann sess. Við mynd­un vinstri stjórna frá 1949 hafði aldrei brotn­að á ágrein­ingi um NATO-að­ild­ina held­ur að­eins um dvöl varn­ar­liðs­ins.

Eft­ir mynd­un vinstri­stjórn­ar­inn­ar árið 1978 var brott­för varn­ar­liðs­ins ekki leng­ur á dag­skrá ís­lenskra stjórn­mála með sama hætti og áður. Þar með lauk í raun þeim kafla þar sem deilt var um sjálfa þátt­töku Ís­lands í vest­rænu varn­ar­sam­starfi.

Ágrein­ing­ur­inn hvarf þó ekki. Hann færð­ist yfir á ann­að svið og sner­ist í aukn­um mæli um um­fang starf­sem­inn­ar, tækja­kost, mann­virkja­gerð og hern­að­ar­leg um­svif á varn­ar­svæð­inu. And­stæð­ing­ar varn­ar­sam­starfs­ins beindu sjón­um sín­um að ein­stök­um fram­kvæmd­um frem­ur en grund­vall­ar­stefn­unni sjálfri.

Á ní­unda ára­tugn­um var ráð­ist í um­fangs­mestu end­ur­nýj­un á hern­að­ar­leg­um mann­virkj­um á Ís­landi frá upp­hafs­ár­um varn­ar­liðs­ins. Nýj­ar rat­sjár­stöðv­ar voru reist­ar, flug­vall­ar­mann­virki á Kefla­vík­ur­flug­velli end­ur­bætt og haf­ist var handa við bygg­ingu nýrr­ar al­þjóða­flug­stöðv­ar.

Þess­ar fram­kvæmd­ir urðu til­efni póli­tískra deilna. Einkum gagn­rýndu al­þýðu­banda­lags­menn stærð nýju flug­stöðv­ar­inn­ar og töldu að hún væri langt um­fram þarf­ir borg­ara­legs flugs. Í hita leiks­ins var því jafn­vel hald­ið fram að mann­virk­ið gæti þjón­að her­stjórn NATO á ófrið­ar­tím­um og tengst stjórn­un kjarn­orku­hern­að­ar.

Hvað sem slík­um áhyggj­um leið sýndu þær að and­stað­an við varn­ar­sam­starf­ið hafði tek­ið á sig nýja mynd. Ekki var leng­ur deilt um það hvort varn­ar­lið­ið ætti að vera hér held­ur hve um­svif þess ættu að vera mik­il.

Á ár­un­um 1971 til 1978 hurfu síð­ustu spor „trega banda­manns­ins“ úr ís­lensk­um stjórn­mál­um. Á sama tíma mót­að­ist póli­tísk sátt um að ör­yggi Ís­lands yrði áfram best tryggt inn­an vest­ræns varn­ar­sam­starfs. Var með­al ann­ars unn­ið að henni á vett­vangi ör­ygg­is­mála­nefnd­ar for­sæt­is­ráð­herra sem starf­aði frá 1979 til árs­loka 1991 með þátt­töku full­trúa allra þing­flokka.

II.

VERЭUG­UR BANDA­MAЭUR

Ís­lensk stjórn­völd voru stund­um treg í taumi inn­an Atlants­hafs­banda­lags­ins í kalda stríð­inu og héldu sig til dæm­is frá því að skipa full­trúa í her­mála­nefnd NATO eða leggja fé í mann­virkja­sjóð banda­lags­ins.

Þetta við­horf breytt­ist fljótt eft­ir 1990. Þá lét rík­is­stjórn Ís­lands í ljós trega þeg­ar hún sá merki um að banda­ríska varn­ar­lið­ið myndi hverfa úr landi. Reyndi stjórn­in í lengstu lög að halda í ein­hvern hluta þess, einkum orr­ustu­þot­ur og þyrl­ur.

Þótt efa­semd­ir ís­lenskra stjórn­valda væru kynnt­ar á æðstu stöð­um í Washingt­on og hlytu þar ein­hvern hljóm­grunn fór svo að lok­um að Kefla­vík­ur­stöð­inni var lok­að og fáni Banda­ríkj­anna þar dreg­inn nið­ur 30. sept­em­ber 2006.

Þeg­ar mál­ið er skoð­að í stærra sam­hengi var ákvörð­un­in í sam­ræmi við ríkj­andi sjón­ar­mið þess tíma inn­an NATO um að Norð­ur-Atlants­haf hefði ekki leng­ur sama strategíska gildi og áður. Rúss­nesk her­skip og kaf­bát­ar á Kóla­skaga söfn­uðu bara ryði og flug rúss­neskra herflug­véla út á Norð­ur-Atlants­haf væri að­eins svip­ur hjá sjón. Auk þess litu Banda­ríkja­stjórn og NATO á stjórn Rúss­lands sem sam­starfs­að­ila og hugs­an­leg­an banda­mann.

Sama dag og Kefla­vík­ur­stöð­inni var lok­að minntu rúss­nesk­ar herflug­vél­ar þó á sig í ná­grenni Ís­lands. Rúm­um fjór­um mán­uð­um eft­ir brott­för­ina, í fe­brú­ar 2007, flutti Vla­dimír Pútín Rúss­lands­for­seti ræðu á ör­ygg­is­ráð­stefn­unni í München þar sem hann boð­aði and­stöðu við „ein­póla“ heim und­ir of­ur­valdi Banda­ríkj­anna, skapa yrði mót­vægi.

Vor­ið 2008 hófu fransk­ar orr­ustu­þot­ur, að ósk Ís­lend­inga, tíma­bundna loft­rým­is­gæslu frá Kefla­vík­ur­flug­velli og hafa flug­her­ir fjölda banda­lags­ríkja Ís­lands sinnt reglu­bund­inni loft­rým­is­gæslu æ síð­an.

Eft­ir inn­limun Rússa á Krímskaga árið 2014 hófst nýtt um­svifa­skeið í þágu NATO á Kefla­vík­ur­flug­velli án þess að um fasta við­veru herafla frá einu landi sé að ræða. Hins veg­ar má tala um stöð­uga við­veru liðs­afla sem dvel­ur mis­jafn­lega lengi hverju sinni.

NORЭUR-ATLANTS­HAF VAKN­AR Á NÝ

Þótt reglu­bund­in loft­rým­is­gæsla NATO mark­aði ákveð­in þátta­skil fyr­ir ör­yggi Ís­lands árið 2008 var enn lit­ið svo á víða inn­an banda­lags­ins að tíma­bil stórra hern­að­ar­legra átaka í Evr­ópu væri lið­ið. Tími versl­un­ar og við­skipta hefði kom­ið í stað víg­bún­að­ar. Nauð­syn varð­stöðu á Norð­ur-Atlants­hafi var aldrei nefnd.

Fylgst var með áhrif­um hlýn­un­ar jarð­ar á norð­ur­slóð­um bæði af kvíða og eft­ir­vænt­ingu. Von­ir voru bundn­ar við auk­in efna­hags­leg um­svif vegna sigl­inga og auð­linda­nýt­ing­ar. Vla­dimír Pútín einn jók her­væð­ingu þar.

Eins og nefnt er hér að ofan breytt­ist allt hættumat árið 2014 þeg­ar Rúss­ar inn­lim­uðu Krímskaga og hófu hern­að­ar­að­gerð­ir í aust­ur­hluta Úkraínu. Vest­ræn við­brögð voru þó of mátt­lít­il til að halda aft­ur af Pútín.

Áhrifa nýrra við­horfa gætti þó fljót­lega varð­andi norð­ur­slóð­ir og Norð­ur-Atlants­haf sem kom á ný við sögu í varn­aráætl­un­um NATO. Auk­in um­svif rúss­neskra kaf­báta og her­skipa í Norð­ur­flot­an­um á Kóla­skaga vöktu at­hygli hern­að­ar­yf­ir­valda í Banda­ríkj­un­um og Evr­ópu. Á ný var far­ið að ræða um GIUK-hlið­ið, haf­svæð­ið milli Græn­lands, Ís­lands og Bret­lands, sem eitt af mik­il­væg­ustu varn­ar­svæð­um Norð­ur-Atlants­hafs.

Á þess­um árum hófu Banda­ríkja­menn mark­vissa end­ur­nýj­un hern­að­ar­legra mann­virkja á Kefla­vík­ur­flug­velli. Fram­kvæmd­irn­ar voru fyrst hóf­leg­ar en juk­ust jafnt og þétt. Fjár­mun­ir voru lagð­ir í flug­hlað, flug­skýli, eldsneytis­að­stöðu og aðra inn­viði sem höfðu að hluta leg­ið ónot­að­ir frá brott­för varn­ar­liðs­ins. Á sama tíma jókst við­vera banda­rískra eft­ir­lits- og kaf­báta­leitarflug­véla á Kefla­vík­ur­flug­velli.

Þá sendi banda­ríski flug­her­inn þrisvar B-2 Spi­rit lang­dræg­ar sprengju­þot­ur til við­dval­ar og æf­inga frá Kefla­vík­ur­flug­velli, 2019, 2021 og 2023. Nið­ur­stað­an varð að æski­legt væri að geta nýtt flug­völl­inn og að­stöðu þar í þágu þess­ara véla.

Inn­rás Rússa í Úkraínu árið 2022 hrað­aði þess­ari þró­un enn frek­ar. Þá varð end­an­lega ljóst að for­send­urn­ar sem leg­ið höfðu til grund­vall­ar brott­för varn­ar­liðs­ins árið 2006 voru brostn­ar. Ís­land varð á ný lyk­il­hlekk­ur í varn­ar­kerfi NATO á Norð­ur-Atlants­hafi.

Sam­hliða þessu breytt­ist staða Norð­ur­land­anna. Finn­land og Sví­þjóð gengu í NATO. Í fyrsta sinn í sög­unni urðu öll nor­rænu rík­in hluti af sama her­stjórn­ar­svæði banda­lags­ins. Ís­land varð þar með þátt­tak­andi í nýju NATO-ör­ygg­is­svæði sem nær frá Eystra­salti og norð­ur í ís­haf, út yfir Norð­ur-Atlants­haf og til Norð­ur-Am­er­íku.

Ís­land fell­ur nú und­ir sam­eig­in­lega her­stjórn NATO í Nor­folk í Banda­ríkj­un­um sem ber ábyrgð á Norð­ur-Atlants­hafi og norð­ur­slóð­um. Ör þró­un varn­ar­sam­starfs Norð­ur­land­anna og ríkja inn­an JEF-sam­starfs­ins svo­nefnda styð­ur við starf­semi banda­lags­ins á þessu svæði.

Á Ís­landi birt­ist mik­il­vægi þess­ar­ar breyt­ing­ar ekki að­eins í aukn­um um­svif­um á Kefla­vík­ur­flug­velli. Unn­ið hef­ur ver­ið að gerð nýrr­ar hafn­ar­að­stöðu í Helgu­vík sem ætl­að er að styrkja getu Ís­lands til að veita banda­lags­ríkj­um þjón­ustu á Norð­ur-Atlants­hafi.

Í apríl 2023 heim­il­aði ut­an­rík­is­ráð­herra kjarn­orku­knún­um kaf­bát­um banda­ríska sjó­hers­ins að hafa stutta við­komu við Ís­land til að taka á móti kosti og skipta um menn í áhöfn. Var ákvörð­un­in lið­ur í stefnu ís­lenskra stjórn­valda um að styðja við auk­ið eft­ir­lit og við­bragðs­getu banda­lags­ríkja á Norð­ur-Atlants­hafi.

Þessi þró­un hef­ur orð­ið án mik­ill­ar um­ræðu hér á landi. Ná­granna­þjóð­ir okk­ar ræða op­in­skátt um nauð­syn auk­inn­ar ár­vekni, auk­inna varnar­út­gjalda og hlut­verk þeirra inn­an banda­lags­ins, með­al ann­ars með nýrri stefnu varð­andi kjarn­orku­vopn. Hér hafa um­ræð­ur helst snú­ist um tengsl okk­ar í varn­ar­mál­um við Evr­ópu­sam­band­ið. Það hef­ur þó á þess­ari stundu enga burði til að tryggja ör­yggi á Norð­ur-Atlants­hafi og erfitt er að sjá að það geti kom­ið í stað Banda­ríkj­anna sem ör­ygg­is­trygg­ing fyr­ir Ís­land.

Um­ræð­ur um stöðu Græn­lands inn­an danska kon­ungs­rík­is­ins vegna ásælni Don­alds Trumps Banda­ríkja­for­seta gagn­vart Græn­landi hafa leitt til gjör­breyt­ing­ar á sam­eig­in­leg­um áhuga NATO-ríkj­anna á að auka ör­ygg­is­gæslu á norð­ur­slóð­um og á Norð­ur-Atlants­hafi. Í fyrsta skipti í sögu sinni hef­ur NATO kynnt áform og áætlan­ir í þessa veru.

NATO er ekki um­ræðu­klúbb­ur held­ur að­gerða­banda­lag. Þar ráð­ast áhrif og trú­verð­ug­leiki ríkja ekki af yf­ir­lýs­ing­um held­ur getu til að­gerða.

HVER ER VERЭUG­UR BANDA­MAЭUR?

Rík­is­odd­vita­fund­ur NATO var hald­inn í Viln­íus í júlí 2023. Katrín Jak­obs­dótt­ir for­sæt­is­ráð­herra (Vinstri græn) og Þór­dís Kol­brún Reyk­fjörð Gylfa­dótt­ir ut­an­rík­is­ráð­herra (Sjálf­stæð­is­flokki) sóttu fund­inn.

Í frétta­til­kynn­ingu að hon­um lokn­um sagði Katrín: „Á fund­in­um var árétt­uð sam­staða um það meg­in­markmið að Úkraína eigi greiða leið inn í Atlants­hafs­banda­lag­ið þeg­ar að­stæð­ur skap­ast til þess og stór skref voru tek­in til að ein­falda það ferli. Ég ít­rek­aði ein­arð­an stuðn­ing Ís­lands við Úkraínu og mik­il­vægi þess að við stönd­um sam­an um fram­hald­ið.“

„Við eig­um að vera góð­ir og verð­ug­ir banda­menn og halda áfram að leggja okk­ar af mörk­um með auk­inni þátt­töku og fram­lög­um til sam­eig­in­legra varna,“ sagði Þór­dís Kol­brún.

Á þess­um árum fest­ist hug­tak­ið „verð­ug­ur banda­mað­ur“ í sessi í mál­flutn­ingi ís­lenskra ráða­manna. Oft var það not­að þeg­ar rætt var um stuðn­ing við Úkraínu eða auk­in fjár­fram­lög til ör­ygg­is­mála. Í raun er hug­tak­ið víð­tæk­ara.

Þetta sést glöggt þeg­ar lit­ið er til annarra nor­rænna þjóða. Dan­ir, Norð­menn, Sví­ar og Finn­ar hafa á síð­ustu árum ráð­ist í um­fangs­mestu breyt­ing­ar á ör­ygg­is- og varn­ar­kerf­um sín­um frá lok­um kalda stríðs­ins. Þar hef­ur ekki að­eins ver­ið ákveð­ið að kaupa her­skip, flug­vél­ar og vopna­kerfi held­ur einnig að efla al­manna­varn­ir, verja mik­il­væga inn­viði, styrkja netör­yggi og tryggja að stjórn­sýsl­an geti starf­að við álag og í ófriði.

Um leið og rætt er um Ís­lend­inga sem verð­uga banda­menn er þess jafn­framt get­ið að þeir séu herlaus þjóð. Við það verð­um við ekki stikk­frí. Þvert á móti.

Vegna legu lands­ins á Norð­ur-Atlants­hafi og vegna þess að hér eru eng­ar ís­lensk­ar her­deild­ir hvíl­ir sér­stök ábyrgð á þeim sem gæta borg­ara­legra þátta ör­ygg­is- og varn­ar­mála. Flug­vell­ir, hafn­ir, fjar­skipti, rat­sjár­stöðv­ar, orku­inn­við­ir, netör­yggi og al­manna­varn­ir skipta hér meira máli en víða ann­ars stað­ar. Þeg­ar NATO tek­ur ákvarð­an­ir um við­bún­að, mót­töku liðs­afla eða vernd mik­il­vægra inn­viða snú­ast þær að veru­legu leyti um borg­ara­leg verk­efni sem að veru­legu leyti falla í hlut ís­lenskra stjórn­valda.

Verð­ug­ur banda­mað­ur er ekki sá sem flyt­ur sann­fær­andi ræð­ur á fund­um NATO. Hann er sá sem vill og get­ur fram­kvæmt þær ákvarð­an­ir sem tekn­ar hafa ver­ið.

Ís­lensk­ir ráð­herr­ar hafa stað­ið fyr­ir­vara­laust að öll­um álykt­un­um á vett­vangi NATO, á nor­ræn­um fund­um og hvarvetna ann­ars stað­ar þar sem hvatt er til varð­stöðu gagn­vart yf­ir­gangi Rússa. Þeim orð­um verð­ur ekki fylgt eft­ir án að­gerða.

Kristrún Frosta­dótt­ir for­sæt­is­ráð­herra hef­ur ít­rek­að tal­að um að Ís­land eigi að sýna for­ystu í ör­ygg­is- og varn­ar­mál­um í nærum­hverfi sínu. Í maí 2025 sagði hún að þjóð­ir Norð­ur-Atlants­hafs­ins þyrftu að sýna „sterka for­ystu“ og síð­ar sama mán­uð að hún vildi að Ís­land tæki virk­an þátt og veitti for­ystu í ör­ygg­is- og varn­ar­mál­um í okk­ar nærum­hverfi.

Slík markmið eru bæði eðli­leg og metn­að­ar­full. Þau kalla þó jafn­framt á skýr svör við grund­vall­ar­spurn­ingu: Í hverju á þessi for­ysta að fel­ast? NATO er að­gerða­banda­lag og for­ysta Ís­lands hlýt­ur því að ráð­ast af getu til að­gerða.

Vor­ið 2026 sam­þykkti Al­þingi í fyrsta sinn sér­staka stefnu í varn­ar- og ör­ygg­is­mál­um. Þar var enn stað­fest að meg­in­stoð­ir ör­ygg­is Ís­lands væru að­ild­in að Atlants­hafs­banda­lag­inu og varn­ar­sam­starf­ið við Banda­rík­in en jafn­framt lögð áhersla á aukna þátt­töku Ís­lands í verk­efn­um NATO, nor­rænu sam­starfi, upp­bygg­ingu inn­lends við­bún­að­ar, vernd mik­il­vægra inn­viða og aukna getu stjórn­valda til að mæta nýj­um ör­ygg­is­ógn­um. Al­þingi sló þar með föstu að ör­yggi Ís­lands væri ekki að­eins reist á samn­ing­um við önn­ur ríki held­ur einnig á eig­in getu þjóð­ar­inn­ar til að axla þá ábyrgð sem af þeim samn­ing­um leið­ir.

HVER BER ÁBYRGÐ?

Brott­för banda­ríska varn­ar­liðs­ins árið 2006 breytti ekki að­eins stöðu Ís­lands út á við held­ur einnig innri stjórn­sýslu rík­is­ins. Í tíð Kefla­vík­ur­stöðv­ar­inn­ar bar Banda­ríkja­her sjálf­ur ábyrgð á hern­að­ar­legri starf­semi á varn­ar­svæð­inu. Ís­lensk stjórn­völd sinntu sam­skipt­um við banda­lag­ið og banda­lags­ríki en ráku ekki ör­ygg­is- og varn­ar­kerf­ið á flug­vell­in­um.

Það voru mis­tök hjá rík­is­stjórn­inni 2006 að breyta ekki og stokka upp eig­ið stjórn­kerfi, um­gjörð­ina sem ein­kenndi stjórn­sýsl­una í kring­um varn­ar­lið­ið. Fram til 2006 komu ut­an­rík­is­ráðu­neyt­ið og varn­ar­mála­skrif­stofa fram fyr­ir hönd allra ráðu­neyta á Kefla­vík­ur­flug­velli og gagn­vart varn­ar­lið­inu. Rekst­ur vall­ar­ins, mann­virkja­gerð, lög­gæsla, toll­gæsla og hvað­eina ann­að laut yf­ir­stjórn ut­an­rík­is­ráðu­neyt­is­ins.

Verk­efn­in hurfu ekki þótt varn­ar­lið­ið færi. Þá hefði hins veg­ar átt að flytja þau skipu­lega til annarra ráðu­neyta. Það hefði átt að af­nema gamla mið­stýrða kerf­ið og færa til dæm­is varn­ar­mála­þátt­inn til dóms­mála­ráðu­neyt­is­ins og stofn­ana þess. Ut­an­rík­is­ráðu­neyt­ið færi áfram með sam­skipti við NATO og banda­lags­rík­in og mót­aði þar stefnu Ís­lands. Fram­kvæmd verk­efn­anna hvíldi hins veg­ar á land­helg­is­gæsl­unni, embætti rík­is­lög­reglu­stjóra, al­manna­vörn­um og öðr­um stofn­un­um und­ir dóms­mála­ráðu­neyt­inu. Þannig hefði orð­ið til tví­skipt kerfi þar sem ut­an­rík­is­ráðu­neyt­ið kæmi að stefnu­mót­andi sam­skipt­um á al­þjóða­vett­vangi en fram­kvæmd­in á heima­velli væri í hönd­um þeirra sem þar gegna lög­bundn­um skyld­um til að tryggja ör­yggi borg­ar­anna og inn­viða.

Í ís­lensku varn­ar- og ör­ygg­is­stefn­unni frá 2026 er ekki að­eins fjall­að um al­þjóð­legt sam­starf held­ur einnig um nauð­syn þess að skýra ábyrgð, efla stofnanaum­gjörð og tryggja getu inn­an­lands til að upp­fylla skuld­bind­ing­ar Ís­lands.

Þetta er ekki forms­at­riði. Atlants­hafs­banda­lag­ið er gagns­laust nema að­ild­ar­rík­in séu sam­huga um að hrinda sam­þykkt­um á vett­vangi þess í fram­kvæmd. Þeg­ar ákvarð­an­ir eru tekn­ar um vernd mik­il­vægra inn­viða, við­bún­að, mót­töku liðs­afla eða aukna starf­semi á Norð­ur-Atlants­hafi þarf að vera skýrt hver ber ábyrgð á því að þeim sé fylgt eft­ir. Þar næg­ir ekki að vísa til yf­ir­lýs­inga, sam­starfs­samn­inga milli ráðu­neyta eða óljósr­ar verka­skipt­ing­ar.

Í ný­legri skýrslu Vörðu um ham­fara­vit­und og við­bún­að ís­lensks al­menn­ings þeg­ar á reyn­ir seg­ir að jarð­veg­ur­inn sé hér frjór fyr­ir frek­ari við­bún­að og vakn­ingu al­menn­ings á þessu sviði. Al­menn­ing skorti ekki vilja til að efla eig­in við­bún­að held­ur veikist við­bún­að­ur­inn eft­ir því sem hann krefj­ist meiri fyr­ir­hyggju, skýr­ari við­miða og sterk­ari tengsla milli heim­ila, nærsam­fé­lags og op­in­berra kerfa.

Ann­ars stað­ar á Norð­ur­lönd­un­um sýni það sig einnig að sam­fé­lags­leg­ur við­náms­þrótt­ur veikist þeg­ar ábyrgð og boð­leið­ir eru óskýr­ar og út­hald á reiki. Þess vegna sé lögð áhersla á að boð­leið­ir og verk­ferl­ar séu skýr áður en á reyn­ir. Þá sé ekki að­eins haft í huga hvað sé til á heim­il­um, held­ur hvort þau geti ver­ið sjálf­um sér nóg um hríð, hvort upp­lýs­ing­ar ber­ist eft­ir fleiri en einni leið og hvort sveit­ar­fé­lög, vinnu­stað­ir, skól­ar, fyr­ir­tæki og fé­laga­sam­tök þekki sín hlut­verk – og hafi æft þau.

Í Dan­mörku, Nor­egi, Sví­þjóð og Finn­landi er því lögð áhersla á að ábyrgð­ar­keðj­an sé skýr, hvort sem um er að ræða heim­il­is­hald eða hern­að­ar­að­gerð. Þar ligg­ur fyr­ir hver mót­ar stefnu, hver ber póli­tíska ábyrgð og hver fram­kvæm­ir. Þess vegna hef­ur ver­ið unnt að ráð­ast hratt í um­fangs­mikla upp­bygg­ingu á sviði varn­ar­mála, al­manna­varna og inn­viða­vernd­ar.

Hér hef­ur um­ræð­an of lengi snú­ist um al­menna stefnu og um­gjörð, álykt­an­ir og samn­inga við önn­ur ríki. Það er hins veg­ar að­eins á valdi ís­lenskra stjórn­valda að tryggja að stjórn­sýsl­an sjálf sé í stakk búin til að sinna því hlut­verki sem Ís­land hef­ur tek­ið að sér.

Verð­ug­ur banda­mað­ur verð­ur ekki til vegna þess að ráð­herr­ar hans und­ir­rita álykt­an­ir eða flytja ræð­ur á al­þjóða­fund­um. Hann verð­ur til þeg­ar rík­ið hef­ur getu til að fram­kvæma þær ákvarð­an­ir sem það styð­ur. Þar er frum­skyld­an að tryggja ör­yggi eig­in borg­ara.

Ís­lend­ing­ar hafa ekki leng­ur þann kost að skýla sér á bak við banda­rískt varn­ar­lið sem sér um fram­kvæmd­ina. Sú ábyrgð hvíl­ir nú á ís­lensk­um stofn­un­um. Þess vegna er skýr ábyrgð­ar­keðja for­senda þess að Ís­land geti stað­ið und­ir þeim skyld­um sem fylgja stöðu lands­ins á Norð­ur-Atlants­hafi.

LOKA­ORÐ

Þeg­ar Don­ald E. Nu­echterlein kall­aði Ís­land treg­an banda­mann árið 1961 átti sú lýs­ing við um þjóð sem hafði tengt ör­yggi sitt við Atlants­hafs­banda­lag­ið en átti enn í innri tog­streitu um af­leið­ing­ar þeirr­ar ákvörð­un­ar. Deil­urn­ar um NATO-að­ild­ina, varn­ar­samn­ing­inn, veru varn­ar­liðs­ins og áhrif stór­veld­anna á ís­lenskt sam­fé­lag mót­uðu stjórn­má­laum­ræð­una í ára­tugi.

Sú saga er nú á enda. Hvorki NATO-að­ild­in né varn­ar­sam­starf­ið við Banda­rík­in eru leng­ur grund­vallar­átaka­mál í ís­lensk­um stjórn­mál­um þótt at­burð­ir síð­ustu tveggja ára­tuga sýni að hern­að­ar­legt mik­il­vægi Ís­lands hafi auk­ist á ný. Norð­ur-Atlants­haf­ið er aft­ur orð­ið lyk­il­svæði í varn­aráætl­un­um Vest­ur­landa. Ís­land er hluti af sam­eig­in­legu ör­ygg­is­svæði Norð­ur­land­anna og Atlants­hafs­banda­lags­ins frá Eystra­salti til Norð­ur-Am­er­íku. Ís­lensk­ir stjórn­mála­menn hafa ver­ið sam­stiga í við­brögð­um við þess­ari þró­un.

Færi svo ólík­lega að Banda­rík­in drægju herafla sinn frá Evr­ópu yrði þar ekki að­eins um grund­vall­ar­breyt­ingu á ör­ygg­is­skip­an Vest­ur­landa að ræða. Þá rofn­aði einnig sögu­leg­ur þráð­ur sem rekja má til árs­ins 1941 þeg­ar stjórn­ir Ís­lands og Banda­ríkj­anna sömdu um komu banda­rísks her­liðs til Evr­ópu. Þar með var lagð­ur grunn­ur að Atlants­hafs­sam­starf­inu og stöðu Ís­lands inn­an vest­ræns ör­ygg­is- og varn­ar­sam­starfs.

Nú við nýj­ar að­stæð­ur verða Ís­lend­ing­ar að skil­greina hlut sinn í tví­hliða sam­skipt­um við Banda­ríkja­menn og í vest­rænu varn­ar­sam­starfi, hvernig þeir ætla að axla þá ábyrgð sem þátt­tak­an fel­ur í sér.

Verð­ug­ur banda­mað­ur reis­ir ekki þátt­töku sína ein­göngu á yf­ir­lýs­ing­um, álykt­un­um eða há­tíð­ar­ræð­um. Hann verð­ur að sýna skýra ábyrgð með öfl­ug­um stofn­un­um og getu til að fram­kvæma það sem ákveð­ið hef­ur ver­ið. Þar ligg­ur stærsta verk­efni ís­lenskra stjórn­valda á þessu sviði á kom­andi árum.

Ís­land hef­ur á langri leið færst úr stöðu tregs banda­manns. Markmið næstu ára verð­ur að standa und­ir þeim kröf­um sem gerð­ar eru til verð­ugs banda­manns.

BJÖRN BJARNA­SON er fyrr­um ráð­herra. Hann hef­ur lengi ver­ið einn helsti álits­gjafi og grein­andi lands­ins þeg­ar kem­ur að ör­ygg­is- og varn­ar­mál­um.