1. tölublað – Júní 2026
TÍU TRUKKAR Á EINNI VIKU: ÞEGAR ÍSLAND BRÁST HRATT VIÐ
Það var orðið nokkuð seint þegar ég fékk Signal-skilaboð frá deildarstjóra öryggis- og varnarmála. Ég var löngu kominn upp í rúm í Ixelles-hverfinu í Brussel, enda tveimur tímum á undan Íslandi. Deildarstjórinn sjálfur var raunar einnig kominn í háttinn í Reykjavík þegar hann fékk sín Signal-skilaboð frá utanríkisráðherra, sem þá var staddur í Odessa í Úkraínu og hafði fyrr um daginn hitt utanríkisráðherra Úkraínu.
Skilaboðin voru skýr: Úkraínumenn kölluðu eftir því að reynt yrði að útvega, áríðandi og í miklum flýti, eldsneytistrukka. Án þeirra gæti gagnárás ekki hafist.
Deildarstjórinn gúgglaði hvar hægt væri að kaupa slíka trukka og komst að því að eitt stærsta umboð Evrópu fyrir notaða trukka var ekki nema um 50 kílómetra frá Brussel. Ég var á þessum tíma fulltrúi Íslands í hermálanefnd NATO og lá því beinast við að ég gengi í málið. Það gerði ég eldsnemma morguninn eftir með símtali í umboðið.
„Eigið þið trukka?“
„Já, við eigum glás,“ var svarið.
Næsta símtal var til úkraínsks kollega míns. Ég spurði hvort hann væri laus í morgunsárið. Hann jánkaði því og ég sagði honum að ég myndi sækja hann eftir hálftíma. Við værum að fara saman í verslunarleiðangur.
Til að gera langa sögu stutta keypti íslenska ríkið tíu trukka. Sá fyrsti var afhentur á landamærum Póllands og Úkraínu viku síðar. Allt var sett á yfirsnúning: að meta tilboðið, sem reyndist verulega hagstætt; fá álit sérfræðinga; sannreyna verð og tæknilegt ástand; ganga úr skugga um að trukkarnir uppfylltu kröfur Úkraínumanna; og leysa úr öllum þeim praktísku atriðum sem fylgja slíkum kaupum og flutningi.
Mér fannst rétt að grein um spurninguna hvort Ísland sé góður bandamaður hæfist á jákvæðum nótum. Ofangreind saga er ekki einsdæmi. Sérstaklega í stuðningi við Úkraínu varð litla Ísland þekkt fyrir að geta gert hluti hratt – fyrir að geta reddað hlutunum. Auðvitað var þetta allt á litlum skala, í samræmi við stærð landsins, en áhrifin voru raunveruleg.
Úkraínumenn höfðu áttað sig á þessu og beindu til Íslands beiðnum með einmitt þetta í huga. Daginn eftir að innrásin hófst vorum við byrjuð að fljúga vopnum frá bandalagsríkjum austur á bóginn. Við áttum engin vopn sjálf, enda herlaus þjóð, en við stöndum framarlega í öllu sem tengist flugi, flutningum og tengingum. Þetta eru góð dæmi um hvað hægt er að gera þrátt fyrir að hafa ekki her. Og þetta eru sannarlega dæmi um Ísland sem góðan bandamann.
Hins vegar er ekki hægt að segja að við stöndum okkur jafn vel á öllum sviðum.
LÍTIÐ FRAMLAG OG ÓLJÓS STEFNA: HVAÐ MEÐ 3,5 PRÓSENTIN?
Þrátt fyrir að Ísland hafi hlotið viðurkenningu fyrir hraða, sveigjanleika og útsjónarsemi í einstökum verkefnum, erum við miklir eftirbátar Norðurlandanna, þeirra ríkja sem við berum okkur gjarnan saman við, þegar kemur að heildarstuðningi við Úkraínu. Okkur virðist heldur ekki finnast það brýnt að standa við þær ákvarðanir sem teknar hafa verið á leiðtogafundum NATO.
Framlag Íslands til öryggis- og varnarmála er enn langt undir því sem eðlilegt getur talist, þótt það hafi vaxið úr 0,08 prósentum í um 0,2 prósent af landsframleiðslu á síðustu þremur árum. Til upprifjunar skuldbundu þjóðarleiðtogar aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins á leiðtogafundi í Haag sig og sín ríki til að verja 5 prósentum af landsframleiðslu til varnarmála og tengdra innviða.
Sú tala skiptist í meginatriðum þannig að 3,5 prósent eiga að renna til styrkingar hefðbundinnar hernaðargetu, þar á meðal hergagna, mannafla og hernaðarmannvirkja. Hin 1,5 prósentin eiga að fara í styrkingu og nútímavæðingu borgaralegra innviða sem jafnframt geta nýst í öryggis- og varnarsamhengi og aukið viðnámsþrótt ríkja.
Svo virðist sem við á Íslandi höfum ákveðið að hengja okkur nær eingöngu á þessi 1,5 prósent – sem gætu falist í verkefnum á borð við Sundabraut, þjóðvegi, hafnir eða varaflugvelli – en líta að mestu fram hjá hinum 3,5 prósentunum. Og þess ber að geta að markmiðið á að nást fyrir 2035.
Óljóst er hvernig Ísland hyggst takast á við 3,5 prósentin. Það litla sem við þegar leggjum fram til öryggis- og varnarmála fellur, að mínu mati, að mestu leyti undir þann flokk. Þar á ég við rekstur öryggis- og varnarmála á Íslandi, rekstur ratsjárstöðva, starfsemina á Keflavíkurflugvelli, gistiríkjastuðning, þyrlubjörgunargetu þegar loftrýmisgæsla fer fram, þátttöku í æfingum og annað sambærilegt.
Því þurfa stjórnvöld að skýra mun betur hvernig þau líta á þennan hluta skuldbindinganna, ekki síst samspilið milli 1,5 prósentanna og 3,5 prósentanna. Hver er stefna stjórnvalda í þeim málum?
OF LÍTIL EÐA BARA OF RÍK?
Við erum gjörn á að benda á herlausa stöðu Íslands og smæð ríkisins þegar við ræðum fjárhagslegar skuldbindingar vegna varnarmála. Röksemdin er þá sú að Ísland sé í raun of lítið ríki til að taka á sig sambærilegar skuldbindingar og önnur bandalagsríki. En stenst það skoðun?
Tökum samanburð.
Svartfjallaland er aðildarríki NATO. Þar búa um 620 þúsund manns og ríkið er því af svipaðri stærðargráðu og Ísland, þótt það sé nokkru fjölmennara. Svartfjallaland hefur skýr áform um að auka verulega framlög sín til varnarmála og færa sig í átt að nýjum markmiðum bandalagsins. Ísland hefur hins vegar talað um árið 2035 sem viðmið. Munurinn felst ekki aðeins í getu, heldur einnig í pólitískum vilja og hraða.
Samanburðurinn verður enn óhagstæðari þegar litið er til efnahagslegrar getu ríkjanna. Landsframleiðsla Íslands var um 33,3 milljarðar Bandaríkjadala árið 2024, samkvæmt tölum Alþjóðabankans. Landsframleiðsla Svartfjallalands var á sama tíma aðeins um 8,3 milljarðar Bandaríkjadala. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn áætlar enn fremur að landsframleiðsla Íslands verði um 43,4 milljarðar Bandaríkjadala árið 2026, samanborið við um 10,2 milljarða hjá Svartfjallalandi.
Með öðrum orðum: Ísland er ekki aðeins ríkara en Svartfjallaland. Ísland er margfalt ríkara. Samt virðist minna liggja á okkur.
Það getur varla verið ásættanlegt að því ríkara sem ríkið er, því minna leggi það hlutfallslega af mörkum til sameiginlegra varna. Ef smæð Íslands er notuð sem afsökun, þá verður að spyrja hvers vegna önnur smáríki, með mun veikari efnahagslegan grunn, telji sig engu að síður þurfa að axla meiri ábyrgð.
BEST Í HEIMI – NEMA Í VÖRNUM
Það er athyglisvert að við Íslendingar erum gjörn á að telja okkur standa framarlega á flestum sviðum – hvort sem það er í íþróttum, menningu, viðskiptum eða öðru – að minnsta kosti miðað við höfðatölu. Ein undantekning virðist þó vera á þessari sjálfsmynd: öryggis- og varnarmál. Þar erum við skyndilega orðin of lítil, með of litla þekkingu og eigum helst ekki erindi upp á dekk.
Mér er minnisstætt þegar ég rýndi í hina árlegu skoðanakönnun NATO, sem framkvæmd er í öllum aðildarríkjum bandalagsins. Árið 2022, þegar Rússar réðust inn í Úkraínu, mældist stuðningur Íslendinga við Úkraínu sá mesti meðal allra aðildarríkja. Það var ég stoltur að sjá. Við mældumst einnig mjög hátt þegar spurt var hvort við vildum að önnur ríki kæmu okkur til aðstoðar ef á þyrfti að halda.
En þegar spurt var hvort Íslendingar ættu sjálfir að koma öðrum ríkjum til hjálpar við sambærilegar aðstæður, mældumst við lægst allra. Það mætti lesa þá niðurstöðu þannig að allir eigi að hjálpa okkur, en við ekki öðrum.
Af sanngirni ber þó að nefna að þessi staðlaða spurning kann að henta Íslendingum illa. Eflaust hafa margir svarað henni út frá þeirri forsendu að við gætum hvort sem er lítið gert, þar sem við erum ekki með her. En þar liggur einmitt, að mínu mati, kjarninn í misskilningnum.
Herlaust ríki eins og Ísland getur gert heilmikið – og á að gera miklu meira – óháð því hvort við höfum eigin her eða ekki.
Herleysi Íslands er söguleg staðreynd. Það er hluti af sérstöðu okkar innan NATO. En herleysi getur ekki verið varanleg undanþága frá stefnu, skuldbindingum og trúverðugleika. Það má ekki verða skjól fyrir aðgerðaleysi.
Þvert á móti ætti herleysi Íslands að kalla á enn skýrari hugsun um það hvernig við leggjum okkar af mörkum. Ef við ætlum ekki að byggja upp hefðbundinn her, hvað ætlum við þá að gera í staðinn? Hvaða getu ætlum við að byggja upp? Hvaða hlutverk ætlum við að gegna? Hvar getum við verið raunverulega gagnleg?
ÍSLENSKUR HER EÐA ÍSLENSK SÉRHÆFÐ GETA?
Ég hef sjálfur lokið foringjaskóla í þýska hernum og unnið innan þessa kerfis. Ég viðurkenni því fúslega að hugmyndin um íslenskan her höfðar að einhverju leyti til mín. Hún væri jafnvel, að einhverju leyti, rökrétt niðurstaða í ljósi þess að Ísland býr ekki yfir eigin fælingargetu í landinu.
En þegar betur er að gáð er erfitt að sjá fyrir sér hvað, segjum, þúsund manna íslenskt herlið ætti að gera frá degi til dags – og hvort slíkt væri í raun besta nýtingin á mannafla og fjármunum. Ég tel svo ekki vera.
Miklu skynsamlegra væri að fjárfesta í þeim sviðum sem á ensku eru kölluð force multipliers – getuþáttum sem margfalda áhrifin af framlagi okkar. Með öðrum orðum: ekki endilega að byggja upp stórt eða hefðbundið herlið, heldur að fjárfesta í getu sem eykur virði Íslands fyrir bandamenn, styrkir fælingu, bætir viðbragðsgetu og gerir okkur að raunverulega gagnlegum hlekk í sameiginlegum vörnum.
Eitt er ljóst: bandamenn okkar myndu að öllum líkindum kjósa að við færum þá leið, frekar en að bæta við litlu herliði í sameiginlega pottinn – herliði sem yrði, í stóra samhenginu, aðeins dropi í hafið miðað við þá þörf sem NATO stendur frammi fyrir.
Svarið liggur því, að mínu mati, annars staðar.
„ÞETTA REDDAST“ ER EKKI STEFNA
Þrátt fyrir óljósa stefnu stjórnvalda þegar kemur að fjármögnun öryggis- og varnarmála vil ég taka skýrt fram að sú starfsemi sem fram fer á Keflavíkurflugvelli er til fyrirmyndar. Þar hefur byggst upp mikilvæg reynsla og þekking á gistiríkjastuðningi, móttöku bandalagsríkja og framkvæmd loftrýmisgæslu. Þetta er einn af þeim þáttum þar sem Ísland leggur raunverulega sitt af mörkum innan NATO og er lykilframlag samkvæmt nýlegri stefnu í málaflokknum.
Þar stöndum við okkur vel, fyrir utan eitt mikilvægt atriði: þyrlubjörgunargetan.
Landhelgisgæslan hefur einfaldlega ekki nægilega margar þyrlur til umráða til að sinna samtímis öllum þeim verkefnum sem henni eru falin: verkefnum innanlands, eftirliti, almennri viðbragðsgetu og sérstöku útkalli þegar loftrýmisgæsla fer fram. Þegar bandalagsríki sinna loftrýmisgæslu frá Keflavíkurflugvelli þarf Ísland að geta tryggt viðunandi björgunar- og viðbragðsgetu. Það er hluti af því að vera trúverðugt gistiríki.
Þetta er ekki gagnrýni á starfsfólk Landhelgisgæslunnar, sem sinnir verkefnum sínum af fagmennsku við erfiðar aðstæður. Þetta er gagnrýni á stjórnvöld og þá pólitísku tregðu sem hefur lengi einkennt ákvarðanir um fjármögnun, tækjakost og raunhæfa getu. Stjórnvöld þurfa að fjármagna kaup eða leigu á þyrlukosti svo bandamenn okkar þurfi ekki að flytja sínar með sér.
Ef við ætlum að taka hlutverk okkar sem bandamaður alvarlega dugar ekki að treysta á að „þetta reddist“. Í varnarmálum er reddingamenning ekki stefna. Hún getur virkað einu sinni, jafnvel tvisvar, en hún getur ekki verið grunnurinn að trúverðugri þjóðaröryggisstefnu. Hvernig hafa stjórnvöld hugsað sér að bregðast við þessu?
EFTIRLIT ÁN VIÐBRAGÐSGETU ER AÐEINS HÁLF LAUSN
Við eigum að efla gistiríkjastuðning til muna, styrkja eigin innviði og auka viðnámsþrótt samfélagsins þannig að við séum raunverulega í stakk búin ef eitthvað gerist.
Landfræðileg lega Íslands hefur frá seinni heimsstyrjöld haft gríðarlega hernaðarlega og strategíska þýðingu – og sú staða hefur síst minnkað í dag. Ísland er stórt land, sérstaklega miðað við fólksfjölda, og við berum ábyrgð á gríðarlega víðfeðmu hafsvæði í kringum landið. Það einfaldar ekki verkefnið.
Burtséð frá gistiríkjastuðningi – sem felur auðvitað í sér að bandamenn komi okkur til aðstoðar þegar á reynir – eigum við sjálf að gera miklu meira til að fylgjast með því sem gerist í hlaðvarpanum okkar. Það á ekki aðeins við um mögulegar hreyfingar óvinveittra ríkja, heldur einnig almennt öryggi á svæðinu, þar á meðal eftirlit með fiskveiðum, mengun og annarri starfsemi á hafinu.
Landhelgisgæslan sinnir þessu hlutverki eftir bestu getu, en með mjög takmörkuðum mannafla og tækjakosti. Hún hefur sjálf margsinnis bent á að það sé ekki nóg að geta aðeins sinnt eftirliti – hvort sem það er úr flugvél, þyrlu eða með gervihnattamyndum. Það verður líka að vera hægt að bregðast við.
Það er til dæmis takmarkað gagn í því að staðreyna að fiskiskip sé að stunda ólöglegar veiðar ef varðskip kemst ekki á vettvang fyrr en eftir rúmlega sólarhrings siglingu. Eftirlit án viðbragðsgetu er aðeins hálf lausn.
VIÐBÚIN VIÐ NÁTTÚRUVÁ, EN HVAÐ MEÐ MANNGERÐAR ÓGNIR?
Annar lykilþáttur í þessu samhengi er viðnámsþrótturinn. Þar er, að mínu mati, mikið verk óunnið.
Góðu fréttirnar eru þær að Ísland stendur mjög framarlega þegar kemur að viðbrögðum við náttúruvá. Við erum reynd í þeim efnum. Miðstýrt viðbragðskerfi, sem byggir að stórum hluta á björgunarsveitakerfinu okkar, er eitthvað sem margir bandamenn okkar líta til með aðdáun.
Að mörgu leyti er kerfið í anda heildarvarna samfélagsins (e. total defense concept). Norðurlandaþjóðirnar hafa þróað slíka nálgun á undanförnum árum, þar sem borgaralegir innviðir, stjórnvöld, einkageirinn og almenningur eru hluti af víðtækri varnargetu ríkisins.
Munurinn er þó sá að hjá mörgum nágrannaríkjum okkar byggir þetta einnig á skýru samspili borgaralegra stofnana og hernaðarlegrar getu. Þar liggur veikleiki okkar.
Að mínu mati þurfum við bráðnauðsynlega að styrkja þann hluta viðnámsþróttarins sem snýr að viðbrögðum við ógn af mannavöldum – ekki aðeins náttúruvá. Þróun hernaðar hefur tekið stakkaskiptum á síðustu áratugum. Skilin milli hefðbundins hernaðar og þess sem kallað er fjölþáttahernaður (e. hybrid warfare) hafa orðið sífellt óljósari. Fyrir mörg ríki er orðið erfiðara en áður að skilgreina hvað telst hernaður, hvað telst skemmdarverk, hvað fellur undir njósnir og hvað heyrir undir hefðbundna löggæslu.
Við þurfum líklega að hafa minni áhyggjur af beinni hernaðarárás á Ísland, þótt síðustu ár hafi kennt okkur að í versta falli virðist nánast allt geta gerst. Hins vegar þurfum við að vera mun meðvitaðri um ógnir sem falla undir þessi gráu svæði: skemmdarverk, netárásir, truflanir á mikilvægum innviðum, óútskýrð atvik, þrýsting, blekkingar og aðgerðir sem eru hannaðar til að valda óvissu án þess að kalla endilega fram hefðbundið hernaðarlegt svar.
Staðreyndin er sú að það þyrfti ekki mikið til. Nokkrir undarlegir atburðir á sama tíma, á nokkrum stöðum á landinu, gætu nægt til að teygja verulega á viðbragðsgetu okkar. Við höfum einfaldlega ekki nægilega fjölmenna lögreglu eða Landhelgisgæslu til að sinna mörgum slíkum atvikum samtímis – hvað þá ef aðstæður kölluðu á valdbeitingu eða vopnaða viðbragðsgetu.
Þannig þyrfti ekki mikið að gerast áður en við stæðum frammi fyrir því að þurfa að óska eftir aðstoð utan frá. Það er ekki skynsamleg staða að vera alfarið háð öðrum, sérstaklega í heimi sem virðist breytast hraðar með hverju árinu.
Við getum brugðist við þessu með ýmsum hætti. Við getum styrkt lögregluna, aukið getu Landhelgisgæslunnar og byggt upp sérhæfða viðbragðsgetu innan núverandi stofnana. Einnig ætti að ræða af fullri alvöru hvort skynsamlegt væri að koma á einhvers konar varaliði eða þjóðarvarðliði sem hægt væri að kalla út þegar þörf krefur – ekki sem hefðbundnum her, heldur sem skipulögðum mannafla með þjálfun, hlutverk og skýra stjórnun.
Það sem gleymist oft í umræðunni er áhrifamáttur fælingar. Að hafa einhverja eigin fælingu er betra en að hafa enga. Í dag byggist fæling Íslands nær alfarið á því að aðrir komi okkur til varnar. Það er vissulega kjarninn í bandalagsaðild okkar, en það má ekki verða eina svarið. Trúverðugur bandamaður þarf einnig að geta lagt eitthvað raunverulegt af mörkum sjálfur – bæði til eigin varna og til sameiginlegs öryggis.
HVAÐ EF LANDIÐ EINANGRAST?
Sama á við um innviði og viðnámsþrótt innanlands. Þar þurfum við að spyrja mun beinskeyttari spurninga en við höfum gert hingað til. Eigum við nægar olíubirgðir ef aðfangakeðjur rofna? Er nægileg varaaflsgeta til staðar ef raforkukerfi eða dreifikerfi verða fyrir truflunum? Eða varahlutir, ef eitthvað bilar? Hvernig stöndum við að vígi varðandi matvælaöryggi, lyfjabirgðir, sjúkrarými, fjarskipti, hafnir, flugvelli, greiðslukerfi, netöryggi og flutningsgetu innanlands? Hverjir eru veikustu hlekkirnir – og hver ber ábyrgð á að styrkja þá?
Þetta eru ekki fræðilegar spurningar. Þetta eru grundvallarspurningar um getu ríkisins til að starfa undir álagi.
Varða benti nýlega á annað mikilvægt atriði: stöðu íslenska skipaflotans. Sú staðreynd að ekki eitt einasta kaupskip er skráð á Íslandi ætti að vekja mun meiri athygli en raun ber vitni. Á hættutímum geta kaupskip skipt sköpum fyrir aðfangaflutninga, sjúkraflutninga, rýmingar, stuðning við bandamenn og almenna þjóðaröryggisgetu.
Ef íslensk stjórnvöld þurfa á slíkri flutningsgetu að halda í neyðarástandi höfum við ekki sjálfkrafa aðgang að eigin kaupskipaflota. Skip sem eru skráð undir erlendum fána geta, við erfiðar aðstæður, lotið ákvörðunum annarra ríkja. Í versta falli gætu þau verið kyrrsett, þeim ráðstafað eða þau tekin til afnota – með öðrum orðum krafist til ríkisnota – af því ríki sem þau heyra undir. Enska hugtakið er requisition, og það er einmitt þessi veruleiki sem skiptir máli í þjóðaröryggissamhengi.
Þetta sýnir vel hversu víðtækt hugtakið viðnámsþróttur er. Það snýst ekki aðeins um lögreglu, Landhelgisgæslu eða viðbragðsáætlanir. Það snýst líka um orkukerfi, flutningsleiðir, hafnir, birgðastöðu, fjarskipti, heilbrigðiskerfi, einkageirann og lagalegar heimildir ríkisins til að bregðast hratt við þegar á reynir.
Ef við ætlum að vera trúverðugur bandamaður verðum við að geta svarað því hvað gerist ef landið einangrast tímabundið, ef siglingaleiðir raskast, ef Keflavíkurflugvöllur verður undir miklu álagi, ef netárás lamar lykilinnviði, eða ef óvinveittur aðili reynir að skapa óvissu með samstilltum atvikum á nokkrum stöðum samtímis.
Þetta er ekki hræðsluáróður. Þetta er eðlileg áhættugreining fyrir lítið, ríkt og landfræðilega mikilvægt ríki í Norður-Atlantshafi. Niðurstaðan ætti að vera skýr: við þurfum að byggja upp meiri eigin getu, meiri seiglu og skýrari viðbragðsáætlanir. Ekki vegna þess að við ætlum að standa ein, heldur vegna þess að við eigum ekki að vera algjörlega berskjölduð þar til aðrir koma okkur til hjálpar.
Þetta eru spurningarnar sem stjórnvöld verða að svara. Ekki með almennum tilvísunum í innviði, smæð eða sérstöðu Íslands, heldur með trúverðugri áætlun, fjármögnun og tímasettri framkvæmd.
Það gengur ekki ef Ísland vill í raun og veru teljast góður bandamaður.
